Niezwykła historia Łysej Góry i starcia z Aleksandrem Wielkim. (circa 340-323 p.n.e.)

Niezwykła historia Łysej Góry i starcia z Aleksandrem Wielkim. (circa 340-323 p.n.e.)
Do dziś największą zagadką polskiej historiografii czasów przedkatolickich jest Łysa Góra. Zarówno postacie historyczne, jak i samo miejsce jest owiane niewyjaśnionymi po dziś dzień legendami. Samo miejsce nie było przedmiotem dokładniejszych badań archeologicznych. Łysą Górę otaczają dziwne informacje. Już piętnastowieczna monografia i wszystkie następne publikacje wzmiankują przeszłość kultową tego miejsca.

Według Jana Długosza :

(…) znajdować się miała bożnica w bałwochwalstwie żyjących Słowian, gdzie bożkom Lelum i Polelum ofiary czyniono i podług innych czczono tu bożyszcza: Świst, Poświst, Pogoda (…)

Z „Chorografii” Jana Długosza

„Kalwarię ponad wszystkie góry ze względu na jej rozgłos i sławę stawiam i księciem innych gór ją mianuję, jako też jest. (…) W ziemi sandomierskiej w pobliżu miasta Opatowa wznosi się góra Kalwaria, skrzepła z prawie zawsze tu panującego zimna i otoczona częstymi mgłami, deszczami i śniegami, mając w wielu miejscach pieniące się źródła. Ongiś była bardzo rozsławiona z Cyklopów (jeżeli da się wiarę dawnemu ludowemu podaniu), o czym zresztą świadczą bardzo znaczne kupy kamieni ze zrujnowanego zamku, który miano stawiać na górze. Dzisiaj zaś [jest to] siedziba klasztoru zakonników reguły świętego Benedykta. Niepewne jest, który z Cyklopów i w jakim czasie wzniósł tak potężne zamczysko, mające tak bardzo długie ściany i tak wielkie, jak na ów wiek, głazy tak olbrzymim wysiłkiem. Olbrzymiego skupiska głazów tej potwornej budowli i potężnych zwalisk ruin nie mogły zakryć ani ciernie, ani kolące zielska, ani gęste tu drzewa i mchy”.

Powieść rzeczy istey z l poł. XVI w.

Na tym też miejscu był kościół trzech bałwanów, które zwano Łada, Boda, Leli. Do których prości ludzie ludzie schadzali się pierwszego dnia maja, modły im czynić i ofiarować. Tedy Dąbrówka przerzeczona pokaziwszy ich bóżnice, kazała zbudować kościół i poświęcić ku czci i ku chwale wielebnej Świętej Trójce

Pełny tekst opisu z I poł. XVI w.:

„Dąbrówka chcąc chwałę bożą w Polszcze rozmnożyć, iakoby młode szczepie, szukaiąc mieysca godnego ku budowaniu kościoła. Spodobało się iey mieysce iedno, Lysa gora wezwane od zamku Lysiec, który na niey był, ktory też tak zwano, iż się z daleka bielał. Na tym zamku pani iedna przedtym mieszkaiąca, podniowszy sie w pychę, iż była poraziła wielkiego Alexandra pod tą gorą, kazała sie za Boginią Dianą chwalić. Ale natychmiast za tho bluźnierstwo pomstę Bożą uznała, iż on zamek wszystek grom roztrącił onę też panią ze wszystkimi służebniki pothłumił, tak iż ieszcze po dzis dzień leżą na tym mieyscu wielkie gromady kamienia. Na tym też mieyscu był Kościół trzech bałwanów, ktore zwano Lada, Boda, Leli. Do krtórych prości ludzie schadzali sie pierwszego dnia Maia, modłę im czynić y ofiarować. Tedy Dąbrówka przerzeczona pokaziwszy ich boźnice kazała zbudować kościoł y poswięcić ku czci y ku chwale wielebney świętey Troycy (…) potym klasztor wielki a sławny Krol Bolesław Chabry, na prośbę teyże Dąbrówki matki swey, ktorey był syn iedyny, roku szóstego po koronacyiey więtszym imieniem nadał y dostatkiem więtszym zmurował”.

Opis bernardyńskiego kronikarza Jana z Komorowa (ok. 1470-1536)

U podnóża Łyśca w dzisiejszej św. Katarzynie, przed pojawieniem się niejakiego Więcławka (Więcesława) miał działać:

„pewien fałszywy prorok biegły w astrologii, który mówił prostym ludziom, że jest Bogiem. Miał on Apostołów i Marię Magdalenę, zaś kościół zbudował sobie na szczycie Łysicy, pół mili od naszego klasztoru: są tam jeszcze szczątki tej drewnianej świątyni”.

„w tym swoim kościele lub raczej w przybytku bałwochwalstwa zewsząd przez prostych mieszkańców był jak Bóg czczony (…) wędrował po świecie i przepowiadał nam kiedy grady, ulewy, burze nadejdą. Krążył po wsiach cuda czyniąc (…), żywił się świeżymi rybami z wód, w których ich nigdy przedtem nie było. My zaś prości czciliśmy go jak boga.”

„wreszcie pewien podstarości z Bodzentyna przybył wraz ze swa czeladzią i trzymając w rękach dwa kije ucięte u jej podnóża, wszedł do tej kaplicy. Wówczas ów [fałszywy prorok] przemówił do niego: O nędzne stworzenie, czemuż prześladujesz swego Stwórcę? Podstarości oniemiał, słysząc tak bluźniercze słowa. Gdy zaś odzyskał śmiałość powiedział mu: Jeśli ty jesteś bogiem, tak jak mówisz, powiedz prawdziwie, który z tych dwóch kijów: ten po prawej, czy ten po lewej, jest nacięty? Tamten odpowiadając zbłądził. Wówczas podstarości poznając zwodziciela zabił go wyciągnąwszy poza kaplicę, zaś apostołowie i wszyscy, których tamten zwodził, rozbiegli się po lasach i nigdy już więcej nikt ich tam nie widział”.

Kult bóstw „Leli” wspominany jest też na Łysej Górze, obok „Łady” i „Body”, w „Powieści świętokrzyskiej” z 1538 (1550) roku:

„ na Łysej Górze był kościół trzech bałwanów,
które zwano Łado, Boda, Leli […] tedy Dobrawa,
pokaziwszy ich bożnicę, kazała zbudować kościół
ku czci św. Trójcy. Późniejsi odnosili to do r. 1006,
tj. do r. 1006,
tj. do mniemanego roku założenia klasztoru”.

Oraz w „Nowych Atenach” B. Chmielowskiego


ŁYSA GÓRA, vulgo Świętokrzyska w Sędomierskim Województwie, na której o mil 10 pod czas pogody widać Kościół i Klasztor. Był tam niegdy Polaków Asylum Forteca i Antemurał, jako z kamieni wielkich i murów trzech olim górę tę otaczających łatwo wnosić. Tam bogata mieszkając Pani, a tryumfując z Nieprzyjaciół, udała się za Dianę Boginię, od pospólstwa odbierając cultum, za to a DEO deorum piorunem zabita, według Kronik tamecznych. Tam Dąbrówka Chrześcijanka, Xiężna Polska obaliła Bałwany, Łady, Body, Leli, a Swiętej Trójcy wystawiła Kaplicę.

Funkcje kultowe

Nie wiemy jak wyglądały obrzędy poświęcone kultowi Lela i Polela na Łysej Górze. Jedyne opisy zachowane do dziś dotyczą opisów kultu w innym świętym miejscu oddalonym o ok. 400 km od Łysej Góry. Gaj Limijski znajdował się na terytoirium obecnym ziem Polski, co potafimy odczytać dzięki zapisowi dawnych danych kartograficznych na antycznej mapie z ok. 150 r.n.e i pracy naukowców z TU Berlin, którzy odcyfrowali dawne współrzędne kartograficzne. Sądząc z prac współczesnych naukowców, opis dotyczy raczej okolic Sierakowa nad Wartą.

Naharwalowie pokazuią u siebie gay, starożytnym nabożeństwem poświęconą. Strażnikiem, iego pop, w odzieniu niewieścim. Oddaią cześć bogom, iacy są w tłomaczeniu Rzymskim Kastor i Pollux, przyznaiąc im moc też samą. Nazwisko ich Alcis: nie widać żadnego posągu, ani żadnych obcych obrządków, prócz tego. że ich iako braci i młodzieńców wielbią.

”[…] sed deos interpretatione Romana Castorem Pollucemque memorant. Ea vis numini, nomen Alcis. Nulla simulacra, nullum peregrinae superstitionis vestigium; ut fratres tamen, ut iuvenes venerantur. Oddaią cześć bogom, iacy są w tłomaczeniu Rzymskim Kastor i Pollux, przyznaiąc im moc też samą. Nazwisko ich Alcis: nie widać żadnego posągu, ani żadnych obcych obrządków, prócz tego. że ich iako braci i młodzieńców wielbią.” (zahttp://www.thelatinlibrary.com/tacitus/tac.ger.shtml)

on-line: http://www.historycy.org/index.php?showtopic=17220&st=30

Natomiast W. Szafrański ( 1920-1998) archeolog i religioznawca uważał, że protoplastami polskich „Lelków” (Lel i Polel) mogli być celtyccy „Alkowie” – bóstwa lunarne związane z chtoniczną opiekunką dusz zmarłych przodków. Opierał się na relacji Tacyta, że w świętym gaju celtyckich Nahanarwalów czczono dwa bóstwa o imieniu „Alcis”, będących braćmi przypominającymi rzymskiego Kastora i Polluksa, a strażnikiem tego świętego gaju miał być kapłan w kobiecej szacie. Nie było tam żadnego posągu kultowego. W nazwie „Alcis” próbował autor doszukiwać się etymologicznego związku ze słowiańskimi bliźniętami boskimi: Lelum i Polelum. Po odrzuceniu przyrostka i końcówki zostaje bowiem rdzeń „al”, który podobno wykazywać ma pokrewieństwo z „lel”, o treści semantycznej, mającej również charakter chtoniczny, jak celtyccy Alkowie . „Lala” – córka „Łady”, lunarnej bogini płodności – oznaczała wtedy świat pozagrobowy, a bocian jako nosiciel dusz nazywany bywał „lelkiem”. „Leli” wspominane jest też na Łysej Górze, obok „Łady” i „Body”, w „Powieści świętokrzyskiej” z 1538 (1550) roku.

wg Prahistoria religii na ziemiach polskich – Strona 275, on-line: books.google.pl/books?id=mRRKAAAAIAAJ Włodzimierz Szafrański – 1987

Wały Łysogórskie

Wały na Łysej Górze miały łączną długość ok. 1,5km i wysokość dochodzącą ówcześnie do 2 metrów. Zbudowano je bez zaprawy, z ciosów kwarcytu występującego na miejscu. Budowa miała charakter otwarty, wały nie tworzyły formy obronnej. W okresie1956-1960 Instytut Historii Kultury Materialnej PAN prowadził badania wału na Łysej Górze i na podstawie resztek ceramiki datował go VIII w.

Znaleziska opisywane w miejscowej literaturze

Przeglądając miejscowe publikacje można natknąć się na następujące wzmianki: „Kroniki podają, że w 1686 roku, w czasie kucia skały w pobliżu kościoła na Św. Krzyżu, znaleziono bożyszcze dawne węglem obsypane.” lub „Ciekawą wzmiankę umieścił O. Jabłoński pod rokiem 1686: Przed drzwiami kościoła naszego w boku skalę kując, trafunkiem napadli na miejsce, w którym znaleziono bożyszcze dawne węglami osypane” (por. http://www.swietykrzyz.pl/kategorie/czasy_przedhistoryczne )

Ośrodek władzy

Istnieją doniesienia na temat „zamku”. Miał to być ośrodek władzy, który miał istnieć w czasach przedkatolickich. „Powiest Rzeczy Istej” z XV w. opisuje historię łysogórskiego zamku, oraz królowej, która „uniesiona pychą” żądała swojej deifikacji jako Diana. Co ciekawe, legendy są zbieżne i donoszą o pokonaniu w tej okolicy wojsk Aleksandra Wielkiego (ur. 19-20 lipca 356 p.n.e. w Pelli, zm. 10 czerwca 323 p.n.e. w Babilonie). W polskich kronikach historycznych znajdziemy ustęp opisujący historię etymologicznie pasującą do podanej charakterystyki zdarzenia. Podajemy ją w 2 wersjach: z Kroniki Kadłubka oraz z XII-wiecznej Kroniki Dzierzwy.

Nie mając innych danych jak zawartość owego dzieła – XII- wieczną kronikię Dzierzwy, ową historię musimy datować tak jak wskazał jej autor. Są to wg niego historie starożytne, sprzed rządów Gajusza Juliusza Cezara (objął władzę ok. 60 r.p.n.e., zakończył ją 15 marca 44 r.p.n.e.). Według Kadłubka po śmierci królowej Wandy kraj Lechitów został najechany przez Aleksandra Wielkiego[1]. Wojska macedońskie wkroczyły do Polski od strony Moraw, zajmując Małopolskę i Śląsk. Ostatecznie Aleksander miał zostać pokonany w bitwie pod górą[2], (wg późniejszego o ok. 350 lat Marcina Bielskiego była to Łysa Góra lub Łysiec) kiedyto Lechici za namową pewnego złotnika przygotowali zasadzkę na Macedończyków, zwabiając ich doń wyrzeźbionymi z drewna figurami rycerzy udającymi wojsko. Gdy pokonany Aleksander wycofał się z kraju Polan, złotnik został obwołany królem i otrzymał imię Lestek, co znaczy przebiegły.






Kronika polska, przez Dzierswę w końcu wieku XII. napisana: Z dodatkiem … Autorzy Dzierswa

Mitologia

W dość dziwnej publikacji, będącej dośc frywolną kompilacją różnych źródeł z wyraźnym sentymentem propogańskim, odkryłem zagadkową historię. Autor, fan mitologii słowiańskiej, sugeruje że na Łysej Górze w województwie świętokrzyskim znajdowały się największe świątynie pogańskie między Odrą i Wisłą. Na potwierdzenie tej opinii przytacza lokalne legendy.

Historie o Łysej Górze w Polsce







The extraordinary history of Łysa Góra and the clashes with Alexander the Great (ca. 340-323 BCE)
To this day, the greatest mystery of Polish historiography of pre-Catholic times is Łysa Góra. Both historical figures and the place itself are shrouded in legends that have not been explained to this day. The place itself has not been the subject of more detailed archaeological research. Lysa Góra is surrounded by strange information. The fifteenth-century monograph and all subsequent publications mention the cult past of this place.

According to Jan Długosz:

(...) there was supposed to be a synagogue in the idolatry of living Slavs, where sacrifices were made to the idols of Lelum and Polelum and the idol was worshiped here according to others: Swist, Poświst, Weather (...)

From Jan Długosz's "Chorography"

“Calvary above all mountains because of its fame and fame I make it the prince of other mountains, as it is. (...) In the Sandomierz region near the city of Opatów rises Mount Kalwaria, solidified from the almost always prevailing cold here, surrounded by frequent mists, rains and snow, with foaming springs in many places. Once upon a time it was very famous for the Cyclops (if one can believe the old folk tale), as evidenced by the very large piles of stones from the ruined castle, which were to be erected on the mountain. Today [it is] the seat of the monastic convent of Saint Benedict. It is uncertain which of the Cyclops and at what time he built such a huge castle, with very long walls and as big for that age, boulders with such enormous effort. The huge concentration of boulders of this monstrous structure and the huge pile of ruins could not be covered by thorns, or thorns of weeds, or trees and mosses thick here ”.

A novel of things from the 1st half of the 19th century Sixteenth century

In this place there was also a church of three idols called Łada, Boda, Leli. To which simple people descended on the first day of May, do them prayers and offer them. Then Dąbrówka, the redeemed, showed their synagogues, had a church built and consecrated to the honor and glory of the Reverend Holy Trinity

Full text of the description from the first half of 16th century:

“Dąbrówka, wanting to multiply the glory of God in Poland, and as if it were young, looking for a town worthy of building a church. I like mieyska iedno, Lysa gora called from the Lysiec castle, which was there, which was also called, that it was white from a distance. In this castle the lady who lived before, aroused with pride that she had struck the great Alexander under this mountain, ordered to be praised after Goddess Diana. But immediately for the blasphemy of the vengeance of God she found that he had smashed all thunders in the castle, and had smashed the lady with all the servants, so that still to this day there are great clusters of stone on this place. There was also a Church of three idols in this town called Lada, Boda, Leli. Until simple people gathered on the first day of Maia, I prayed to them and offered them. Then Dąbrówka, the redeemed, having shown their synagogues, ordered to build churches and consecrate to the glory of Saint Troitsa (...) then the great monastery and the famous King Bolesław Chabry, at the request of his mother Dąbrówka, who was the son of the father of the sixth year after the coronation he has built up more abundant ”.

Description of the Bernardine chronicler John of Komorów (ca. 1470-1536)

At the foot of Łysiec in today's St. Katarzyna, before a certain Więcławek (Więcesław) appeared, he was supposed to act:

“A certain false prophet skilled in astrology who told common people that he was God. He had the Apostles and Mary Magdalene, and he built a church for himself on the top of Łysica, half a mile from our monastery: there are still remains of this wooden temple. "

“In his church, or rather in the tabernacle of idolatry, he was worshiped on all sides by the common people (...) he wandered around the world and foretold us when hail, downpours, storms would come. He circled the villages, working miracles (...), he fed himself on fresh fish from waters in which they had never been present before. And we simply worshiped him as a god. "

“Finally, a certain eldership from Bodzentyn came with his domestics and, holding in his hands two sticks cut at its foot, he entered this chapel. Then the [false prophet] said to him: O you wretched creature, why do you persecute your Maker? The sub-elders were speechless at such blasphemous words. But when he regained his courage, he said to him: If you are a god, as you say, tell truthfully which of the two sticks, the one on the right or the one on the left, is cut? The other went astray in reply. Then, knowing the deceiver, he killed him, dragging him out of the chapel, and the apostles and all who were deceived by that deceiver ran into the woods, and no one saw them there again. "

The worship of the deities of "Lela" is also mentioned on Łysa Góra, next to "Łada" and "Body", in the "Święto Świętokrzyska" from 1538 (1550):

"On Łysa Góra there was a church of three idols,
which were called Łado, Boda, Leli ... then Dobrawa,
showing their synagogue, she ordered to build a church
in honor of St. Trinity. Later referred it to the year 1006,
i.e. to year. 1006,

ie until the presumed year of foundation of the monastery ”.


And in "Nowe Athens" by B. Chmielowski


ŁYSA GÓRA, vulgo Świętokrzyska in Sędomierskie Province, where the Church and Monastery can be seen at 10 miles during the weather. The Poles of Asylum Fortress and Antemurał used to be there, as it is easy to raise the surrounding mountain from the great stones and the walls of the three olim. The rich Lady lived there, and triumphed over her enemies, she went for Diana the Goddess, taking away the cultum from the masses, and killed the DEO deorum by lightning, according to the chronicles of that time. There, Dąbrówka Christian, Xiężna Polska overthrew Bałwy, Łady, Body, Leli and erected the Holy Trinity Chapel.

Iconic Features

We do not know what the rituals devoted to the cult of Lel and Polel on Łysa Góra looked like. The only descriptions preserved to this day concern descriptions of a cult in another holy place, approx. 400 km from Łysa Góra. Gaj Limijski was located in the territory of the present Polish lands, which we can read thanks to the record of old cartographic data on an ancient map from around 150 AD and the work of scientists from TU Berlin, who deciphered the old cartographic coordinates. Judging from the works of contemporary scientists, the description relates rather to the vicinity of Sieraków on the Warta River.

The Naharvals will show the gay, ancient devotion at home. The guardian, and his pop, in woman's clothing. They will worship the gods that are in the Roman translation of Castor and Pollux, giving them power too. Their name is Alcis: no statue to be seen, no foreign rituals but this. that they adore them as brothers and young men.

”[…] Sed deos interpretatione Romana Castorem Pollucemque memorant. Ea vis numini, nomen Alcis. Nulla simulacra, nullum peregrinae superstitionis vestigium; ut fratres tamen, ut iuvenes venerantur. They will worship the gods that are in the Roman translation of Castor and Pollux, giving them power too. Their name is Alcis: no statue to be seen, no foreign rituals but this. that they adore them as brothers and young men. " (zahttp: //www.thelatinlibrary.com/tacitus/tac.ger.shtml)

on-line: http://www.historycy.org/index.php?showtopic=17220&st=30

On the other hand, W. Szafrański (1920-1998), an archaeologist and religious scholar, believed that the ancestors of the Polish "Lelki" (Lel and Polel) could be Celtic "Alks" - lunar deities associated with the chthonic protector of the souls of their deceased ancestors. He relied on Tacitus's account that in the sacred grove of the Celtic Nahanarvals two deities named "Alcis" were worshiped, who were brothers resembling the Roman Castor and Pollux, and that the guardian of this sacred grove was to be a priest in a female robe. There was no iconic statue there. In the name "Alcis" the author tried to find an etymological connection with the Slavic divine twins: Lelum and Polelum. After rejecting the suffix and the ending, the root "al" is left, which is said to be related to "lel", with a semantic content, also having a chthonic character, like the Celtic alcos. "Lala" - the daughter of "Lada", the lunar goddess of fertility - then meant the afterlife, and the stork, as a carrier of souls, was sometimes called a "bird". "Leli" is also mentioned on Łysa Góra, next to "Łada" and "Body", in "The Holy Cross novel" from 1538 (1550).

according to Prehistory of religion in Poland - Page 275, on-line: books.google.pl/books?id=mRRKAAAAIAAJ Włodzimierz Szafrański - 1987

Łysogórskie Embankments

The embankments on Łysa Góra had a total length of approx. 1.5 km and a height of up to 2 meters at that time. They were built without mortar, from the blows of quartzite present on the spot. The construction was open, the ramparts did not form a defensive form. In the period 1956-1960, the Institute of the History of Material Culture of the Polish Academy of Sciences conducted research on the embankment on Łysa Góra and dated it in the 8th century on the basis of the remains of ceramics.

Finds reported in local literature

While browsing the local publications, one can come across the following mentions: "The chronicles say that in 1686, during the forging of the rock near the church on Św. Krzyż, the ancient idols strewn with coal were found. " or "An interesting mention was made by Father Jabłoński in 1686: In front of the door of our church, they stabbed a scale on the side of our church, they attacked the place where old idols covered with coal were found, by chance" (see http://www.swietykrzyz.pl/kategorie/yszne_przedhistoryczne )

The center of power

There are reports of a "castle". It was supposed to be a center of power that was supposed to exist in pre-Catholic times. The "Novel of Things" from the 15th century describes the history of the Łysogóra castle and the queen who "carried with pride" demanded her deification as Diana. Interestingly, the legends coincide and report the defeat of the troops of Alexander the Great in this area (born July 19-20, 356 BCE in Pella, died June 10, 323 BCE in Babylon). In Polish historical chronicles, we can find a section describing the history etymologically matching the given description of the event. We present it in 2 versions: from the Kronika Kadłubek and from the 12th-century Chronicle of Dzierzwa.

Having no data other than the content of this work - the 12th-century chronicle of Dzierzwa, we must date this history as indicated by its author. According to him, these are ancient stories, before the reign of Gaius Julius



Having no data other than the content of this work - the 12th-century chronicle of Dzierzwa, we must date this history as indicated by its author. According to him, these are ancient stories, from before the reign of Gaius Julius Caesar (he took power around 60 BCE, he ended it on March 15, 44 BCE). According to Kadłubek, after the death of Queen Wanda, the country of Lechites was invaded by Alexander the Great [1]. Macedonian troops entered Poland from Moravia, occupying Lesser Poland and Silesia. Ultimately, Aleksander was to be defeated in the Battle of the Mountain [2], (according to Marcin Bielski, who was about 350 years later, it was Łysa Góra or Łysiec), when the Lechites, at the instigation of a goldsmith, prepared an ambush for Macedonians, luring them with figures of knights carved from wood pretending to be army. When the defeated Aleksander withdrew from the country of Polan, the goldsmith was proclaimed king and received the name Lestek, which means cunning.






Polish chronicle, by Dzierswa at the end of the 12th century. written: With an addition ... Authors of Dzierswa

Mythology

In a rather strange publication, which is a rather frivolous compilation of various sources with a clear pro-pagan sentiment, I discovered a puzzling story. The author, a fan of Slavic mythology, suggests that on Łysa Góra in the Świętokrzyskie Voivodeship there were the largest pagan temples between the Odra and the Vistula. To confirm this opinion, he cites local legends.


Stories about Łysa Góra in Poland


The Crypts of the Slavic Kings in Łysa Góra

Łysa Góra. Polska.