Cyfry cysterskie to niezwykle ciekawy i w zasadzie zapomniany system liczbowy opracowany przed ośmioma wiekami. Jest on znacznie bardziej zwarty niż system arabski i rzymski - jednym znakiem można w zasadzie zapisać dowolną liczbę całkowitą od 1 do 9999.

Zanim system arabski stał się światowym hitem wśród księgowych, wiele narodów, zwłaszcza tych podbitych przez Rzymian posługiwało się cyframi opracowanymi na półwyspie Apenińskim. Oczywiście system rzymski do najprostszych nie należał. Jak sami wiecie, trzeba tam raz na jakiś czas parę rzeczy odjąć lub dodać. Brakuje też zera, a to może być dodatkowo frustrujące. Dlatego też w pewnym momencie historii ludzkości znaleźli się ci, którzy próbowali stworzyć jakiś łatwiejszy i mniej "rozlazły" system. Jednym z takich uproszczeń stały się cyfry cysterskie, opracowane przed wiekami przez średniowiecznych mnichów z Zakonu Cysterskiego, w czasach ich największej potęgi i największego bogactwa wśród średniowiecznych zakonów.

To naprawdę zaskakująco ciekawy system. Choć z początku wygląda dosyć koślawie i enigmatycznie (i trochę przypomina runy) to po chwili dłuższego przyjrzenia się tym hasającym patyczkom, zobaczyć można pewne stałe reguły. Na przykład taką, że każda poszczególna grupa liczbowa, a więc jedności, dziesiątki, setki i tysiące mają swoje określone miejsce na prostej pionowej linii. Jedności bujają się tylko w prawym górnym rogu, dziesiątki - w lewym górnym, setki otrzymały prawy dół, a tysiące - dół lewy. Patrząc na kolumny również bardzo szybko można zobaczyć "stałe wzorki" - na przykład wszystkie piątki (tj. 5, 50, 500, 5000) posługują się trójkątem. A wszystkie dziewiątki - kwadratem. Oczywiście odpowiednio umiejscowionym w zależności od jego dziesiętnej wielokrotności. W ten oto nietuzinkowy sposób cystersi mogli zapisać dowolną liczbę z przedziału 1-9999 tylko jednym symbolem. Genialne w swojej prostocie (oczywiście tylko w tedy, gdy opanuje się wszystkie zawijasy).

Pozostaje więc pytanie, co stało się z takim eleganckim i mocno skondensowanym zapisem liczbowym? Dlaczego nie przetrwał do dzisiejszych czasów? Wszak początkowo miał się całkiem dobrze - stosowano go do znaczników dat, numerów stron oraz ogarniania kompozycji muzycznych. Ba, cysterskie zapiski sprawdzały się nawet w astronomii, można je bowiem znaleźć na paru średniowiecznych narzędziach astronomicznych. Pomimo jednak swoich wielu atutów, miały one jedną zasadniczą wadę - bardzo kiepsko radziły sobie z obliczeniami arytmetycznymi. I to ostatecznie przeważyło szalę na korzyść liczb arabskich, które ze względu na swoją elastyczność znacznie lepiej sprawdzały się w tych zadaniach. Oczywiście, trzeba też mieć i świadomość "czasową" wszystkich tych przemian - system cysterski z powodzeniem służył mnichom przez prawie 300 lat i, co ciekawe, na moment odrodził się w kryptologii XX wieku. Miał więc swoją wcale niekrótką rolę na piśmienniczej scenie.