Szczepionka na Polio.
Dwaj Polacy uratowali świat przed śmiertelną chorobą. Nie doczekali się Nobla
W połowie września na jednym z bloków mieszkalnych w Białymstoku pojawił się nietypowy mural. Przedstawia twarze dwóch trochę zapomnianych i nie każdemu znanych naukowców. To dwaj Polacy z pochodzenia: Albert Sabin i Hilary Koprowski, którzy jako pierwsi odkryli i zastosowali szczepionkę przeciwko polio, przyczyniając się do niemal całkowitego wyeliminowania tej choroby na świecie.

Jeden z badaczy — Albert Sabin — urodził się w Białymstoku. To właśnie m.in. dlatego właśnie tutaj powstał mural. Został wykonany z inicjatywy białostockiego klubu Rotary, będącego częścią organizacji, która od lat finansuje szczepienie dzieci przeciwko polio w Afryce i Azji. Jego autorem jest dr Rafał Władysław Roskowiński, jeden z najwybitniejszych muralistów w Polsce, twórca Gdańskiej Szkoły Muralu.

Sabin, który w wieku 15 lat wyemigrował wraz z rodzicami do Stanów Zjednoczonych, w 1960 r. zastosował szczepionkę na polio, nowszą wersję tej, którą rok wcześniej wprowadził na rynek Hilary Koprowski. Odkrycia obu naukowców były historycznym momentem w światowej medycynie, chociaż dziś — w dobie powszechnych szczepień przeciwko chorobie Heinego-Medina (polio) — mało kto o tym pamięta.

Lekarze z Warszawy zrobili to pierwsi w kraju. Polska dołącza do liderów
Polio zalało Stany Zjednoczone i resztę świata
Polio to choroba z długą historią. Jej objawy znano nawet w starożytności, a pierwsze próby jej opisu pojawiły się pod koniec XVIII w., kiedy angielski lekarz nazwał je "osłabieniem kończyn dolnych". W 1840 r. niemiecki lekarz Jakob Heine nadał chorobie nazwę "porażenie dziecięce", a 50 lat później Szwed Jan Oskar Medin sklasyfikował jako ostrą chorobę zakaźną. Stąd inna nazwa polio — choroba Heinego-Medina. Wywoływana przez wirus przenoszony drogą fekalno-oralną, szybko rozprzestrzeniała się po świecie, by doprowadzić w latach 50. XX w. do epidemii. Choroba była podstępna — można było na nią zapaść z dnia na dzień, przejść zupełnie bezobjawowo albo przez lata zmagać się z powikłaniami, w tym również tymi najgorszymi — paraliżem mięśni utrudniającym
Rewolucja w medycynie: polscy naukowcy otwierają nową erę w projektowaniu leków
Polio opanowało w latach 50. głównie Stany Zjednoczone. W 1952 r. zanotowano aż 58 tys. osób, paraliżu doznało ponad 22 tys., zmarło ponad trzy tys. osób. Jednym z chorych był prezydent USA Franklin Delano Roosevelt i chociaż jego stan był starannie ukrywany przed społeczeństwem, przyspieszyło to w pewnym stopniu inicjatywy związane z poszukiwaniem antidotum.

Badania Hilarego Koprowskiego. Zaczęło się od gryzoni
Hilary Koprowski — pochodzący z Warszawy lekarz, wirusolog i immunolog — od 1944 r. przebywał w Stanach Zjednoczonych. Jako profesor nadzwyczajny na Thomas Jefferson University zaczął badania nad wirusem polio. W 1948 r. odniósł pierwszy sukces — po wielu próbach znalazł "gospodarza", u którego w warunkach naturalnych wirus namnaża się, ale nie wywołuje choroby i wirus wychodzi z niego osłabiony. Okazał się nim gryzoń zwany bawełniakiem szczeciniastym. To właśnie na tych zwierzętach wirusolog prowadził później badania nad stworzeniem szczepionki. Pierwsze próbki preparatu testowano na małpach, później zaszczepił się sam Koprowski, wraz ze swoim asystentem.
Pierwsze masowe szczepienia doustną szczepionką Hilarego Koprowskiego przeprowadzono w 1958 r. w Kongo. — Tam nie było telefonów, więc matki i ojców z dziećmi wezwano za pomocą bębnów — wspominał Hilary Koprowski w wypowiedzi cytowanej przez Polskie Radio 24.

Jesienią 1959 r. dziewięć mln szczepionek trafiło do Polski, gdzie epidemia polio szalała już wtedy od kilku lat. Miał je ściągnąć z USA sam Koprowski, zostały przekazane placówkom medycznym i szkołom bezpłatnie. W ciągu zaledwie pół roku — od jesieni 1959 r. do wiosny 1960 r. zaszczepiono przeciwko polio wszystkie polskie dzieci.


Szczepienie dzieci na polio. Warszawa 1968 r.
Szczepienie dzieci na polio. Warszawa 1968 r.
© Stanisław Dąbrowiecki / PAP
Zachorowań notowano wtedy tysiące rocznie. Po pierwszych dawkach szczepionki liczba zakażeń zaczęła gwałtownie spadać — z 6 tys. z 1959 r. (z których 348 chorych zmarło) do zaledwie kilku przypadków cztery lata później.

Szczepienia polskich dzieci praktycznie zakończyły epidemię polio w Polsce. Według źródeł ostatnie dwa przypadki tej choroby wśród dzieci nieszczepionych w Polsce wystąpiły w 2002 r.

Naukowa rywalizacja na szczepionki
Hilary Koprowski nie był jedyny — w czasie gdy tworzył swoją szczepionkę, w amerykańskich laboratoriach podobne badania przeprowadzali inni naukowcy (co ciekawe — szczepionka Koprowskiego nigdy nie została dopuszczona do użycia w USA). Jednym z nich był urodzony w Białymstoku Albert Sabin, który mieszkał w Stanach Zjednoczonych już od lat 20. XX w., drugim amerykański naukowiec Jonas Salk. Jednak to Sabin faktycznie kontynuował dzieło Koprowskiego, wprowadzając kolejną wersję jego doustnej szczepionki, po badaniach na Uniwersytecie Cincinnati. Opracowany przez niego preparat, opierający się na działaniu osłabionego wirusa, a także szczepionka w zastrzyku, która była dziełem Salka, rywalizowały między sobą na amerykańskim rynku, ale ostatecznie w różnych okresach stosowano je zamiennie. Szczepiono dzieci masowo, co w efekcie doprowadziło do niemal całkowitego wyeliminowania choroby Heinego-Medina nie tylko w Stanach Zjednoczonych, ale na większości kontynentów.


Albert Sabin podaje szczepionkę dzieciom
Albert Sabin podaje szczepionkę dzieciom
© Photo 12 / Contributor / Getty Images
Zarówno Hilary Koprowski, jak i Albert Sabin mieli zrzec się praw patentowych do swoich odkryć. Sabin miał twierdzić, że szczepionka jest jego "darem dla dzieci". Obaj naukowcy zostali nagrodzeni — Albert Sabin dostał m.in. 46 doktoratów honoris causa od uczelni na całym świecie i amerykańską nagrodę naukową Laskera w dziedzinie badań klinicznych, a Hilary Koprowski — obok doktoratów honoris causa od kilku polskich uczelni — został też uhonorowany Krzyżem Wielkim Orderu Odrodzenia Polski (2007 r., decyzją prezydenta Lecha Kaczyńskiego), a wcześniej, w 2005 r. prezydent Aleksander Kwaśniewski wręczył mu nagrodę im. Andrzeja Drawicza za pomnażanie roli i znaczenia polskiego dziedzictwa na świecie.


Hilary Koprowski (L) i Aleksander Kwaśniewski (P)
Hilary Koprowski (L) i Aleksander Kwaśniewski (P)
© Jacek Turczyk / PAP
Polski fizyk Andrzej Hennel — doktor habilitowany i profesor nadzwyczajny Uniwersytetu Warszawskiego — podjął próbę wyjaśnienia, dlaczego ani Hilary Koprowski, ani Albert Sabin, ani też trzeci współtwórca szczepionki na polio Jonas Salk, nigdy nie dostali Nagrody Nobla, chociaż — jego zdaniem — zdecydowanie im się należała. W artykule, opublikowanym w "Polityce" w 2023 r. Hennel wspomina jesień 1959 r. — wtedy w Polsce zaczęły się masowe szczepienia dzieci szczepionką Koprowskiego. Mikstura w kolorze herbaty trafiła m.in. do jego szkoły. "Jako dziesięciolatki nie zdawaliśmy sobie sprawy, jak ważny był to moment historyczny" — napisał po latach polski fizyk.

Śmiertelne choroby powrócą do USA? Była szefowa CDC ostrzega
Pisząc o trzech badaczach, w tym o dwóch polskiego pochodzenia, Hennel stwierdził, iż "nie ulegało wątpliwości, że sukces szczepionki na polio i uratowanie życia i zdrowia milionów osób w wielu krajach zasługiwały na Nagrodę Nobla z fizjologii i medycyny dla wszystkich trzech badaczy: Koprowskiego, Sabina i Salka".

Jednak tak się nie stało. Prof. Hennel przeprowadził własne "śledztwo", o którym napisał w "Polityce". Z jego ustaleń wynika, że jeden ze szwedzkich naukowców, profesor bakteriologii, mógł blokować nominacje dla twórców szczepionek. Propozycje nagrodzenia Noblem naukowców pojawiły się najpierw w 1958 r., później w połowie lat 60. "Jeden człowiek, Sven Gard, skutecznie blokował te nominacje" — napisał Andrzej Hennel w "Polityce", wskazując na szwedzkiego profesora. — "Można tylko żałować straconej szansy trójki wybitnych badaczy" — podsumował.

Teraz na ścianie bloku w centrum Białegostoku pojawił się duży mural z twarzami Koprowskiego i Sabina.


Nowy mural w Białymstoku
Nowy mural w Białymstoku
© Onet
— Twarzami muralu uczyniliśmy dwóch światowej sławy naukowców — Alberta Sabina, białostoczanina z urodzenia i Hilarego Koprowskiego, obu oddanych idei niesienia pomocy w zapobieganiu rozprzestrzeniania się choroby polio wśród dzieci. Idei, która tak bliska jest działalności prowadzonej przez Rotary International. Dzięki dużemu zaangażowaniu i sprawnej organizacji udało się nam zrealizować nasz projekt w czasie niecałych czterech miesięcy — mówi Radosław Harasim z klubu Rotary Białystok. W ramach programu Rotary International "End polio now" na całym świecie zaszczepiono już na polio miliony dzieci.