Bitwa pod Batohem — katastrofa Rzeczypospolitej nad Bohiem
W dniach 1–2 czerwca 1652 roku na równinach nad rzeką Boh, w pobliżu miejscowości Batoh (dziś Ukraina), doszło do jednej z najbardziej dramatycznych i tragicznych bitew w dziejach Rzeczypospolitej Obojga Narodów — bitwy pod Batohem. Starcie to było częścią powstania kozackiego pod wodzą Bohdana Chmielnickiego, które od 1648 roku pustoszyło południowo wschodnie rubieże państwa polsko litewskiego.
Po wielkim zwycięstwie Rzeczypospolitej w bitwie pod Beresteczkiem w 1651 roku i podpisaniu ugody z Białą Cerkwią wielu polskich żołnierzy uznało konflikt za zakończony i wróciło do domów. Tymczasem Chmielnicki zebrał nową armię kozacką, wspieraną przez Tatarów Krymskich — sojuszników, z którymi wcześniej toczył wojny — i ruszył na południe, planując nie tylko działania militarne, lecz również polityczne sojusze, m.in. poprzez małżeństwo syna z córką hospodara mołdawskiego.
Siły Rzeczypospolitej pod dowództwem hetmana polnego koronnego Marcina Kalinowskiego zgromadziły się w miejscu, które okazało się fatalnym wyborem strategicznym — otwartym terenie nad Bohiem bez solidnych umocnień, co ograniczało możliwość obrony i odwrotu. Wojska polsko litewskie, liczące według różnych szacunków około 13 000–20 000 ludzi, stanęły przeciw armii kozacko tatarskiej, która również liczyła dziesiątki tysięcy wojowników.
Gdy 1 czerwca nad ranem dowódcy Chmielnicki, Tymofiey Chmielnicki, Iwan Zolotarenko, Iwan Bohun i Iwan Sirko natarli na polskie pozycje, wojska Rzeczypospolitej bardzo szybko znalazły się okrążone i zagrożone. Słabo ustawiony obóz, brak skutecznego rozpoznania oraz silny atak przeciwnika doprowadziły do rozbicia linii polskich. Już drugiego dnia walk Polacy zaczęli ponosić ciężkie straty, a dowódcy — w tym Marcin Kalinowski — zostali zabici w trakcie bitwy lub w jej końcowej fazie podczas próby ucieczki.
Klęska militarna była ogromna, ale to, co nastąpiło po bitwie, przeszło do historii jako jedna z najokrutniejszych zbrodni tamtej epoki. Po zakończeniu walk część polskich żołnierzy została wzięta do niewoli. Kozacy zapłacili Tatarom za przekazanie jeńców, a następnie w ciągu kilku dni dokonali ich masowej egzekucji — zginęło od 3 000 do nawet 8 000 polskich jeńców, których systematycznie mordowano przez ścięcia, rozstrzelania i inne brutalne metody. Operacji przewodniczyli kozaccy dowódcy, wołając okrzyki zemsty za wcześniejszą klęskę pod Beresteczkiem.
Ten dramatyczny akt przemocy — zapamiętany w polskiej historiografii jako „sarmacki Katyń” — miał poważne konsekwencje nie tylko militarne, lecz także polityczne. Utrata znacznej części elity wojskowej i doświadczonych żołnierzy osłabiła obronność Rzeczypospolitej i przyczyniła się do jej dalszych trudności w nadchodzących konfliktach z sąsiednimi mocarstwami.
Bitwa pod Batohem pozostaje symbolem tragicznych błędów dowódczych, brutalności wojny oraz dramatycznych przemian europejskich w XVII wieku — epoki, w której przewaga taktyczna lub strategiczna mogła zadecydować o losach całych narodów.