Pogrom Szwedów. Pierwszy triumf w czasie potopu szwedzkiego.

Wojska szwedzkie wkroczyły na terytorium Rzeczpospolitej 19 lipca 1655 roku. Pospolite ruszenie ustępowało niemal bez walki. Szwedzki w szybkim tempie zajmowali kolejne kilometry Polski, rabując i paląc po drodze wiele miast i wsi. Król Jan Kazimierz zmuszony do ucieczki z Warszawy znalazł schronienie na Śląsku.

W listopadzie 1655 roku Szwedzi próbowali zdobyć klasztor paulinów na Jasnej Górze.
 W grudniu wyparto jednak Szwedów z licznych miejscowości w całej Małopolsce. 
29 grudnia pod przywództwem hetmana wielkiego koronnego Stanisława Potockiego i hetmana polnego koronnego Stanisława Lanckorońskiego zawiązano konfederację tyszowiecką. Konfederacji nawoływali do wspólnej walki ze Szwecją i zapowiedzieli rychły powrót króla do kraju.

Społeczeństwo polskie zmobilizowało się do stawienia czoła Szwedom. ( Przyczyniło się do tego oblężenie Jasnej Góry, co traktowano jako podniesienie ręki na święte dla Polaków i katolików miejsce. Klasztor jednak poddał się Szwedom i do obrony klasztoru nigdy nie doszło. Dokument o kapitulacji Jasnej Góry przechowywany w mieście Uppsala Szwecja przekazała Polsce w 2023 roku, jako akt historyczny.)

 Szwedzi ponadto dopuszczali się coraz większych okrucieństw, czyniąc zniszczenia gdziekolwiek się pojawili. Przeciwko nim stanęły wszystkie polskie stany, chłopi, mieszczanie i szlachta. Impulsem do narodowego zjednoczenia stały się też śluby lwowskie, czyli oddanie Rzeczpospolitej pod opiekę Matki Bożej, czego dokonał król Jan Kazimierz 1 kwietnia 1656 roku.

Pogoń


Portret Stefana Czarnieckiego pędzla Leona Kaplińskiego
© Wikimedia Commons

Wiosną 1656 roku Małopolska była już niemal wyzwolona spod szwedzkiej okupacji. Król szwedzki Karol Gustaw cofał się do Warszawy. Pod koniec marca wojska polskie pod wodzą Stefana Czarnieckiego zagrodziły mu drogę zmuszając do ucieczki w stronę wideł Wisły i Sanu. Tam Szwedzi zostali okrążeni. Za Wisłą stał Czarniecki, za Sanem armia litewska, a za nimi pospolite ruszenie i oddziały chłopskie.

Karol Gustaw wysłał gońców, którzy z Warszawy mieli sprowadzić posiłki. Ze stolicy ruszyło 2,5 tysiąca żołnierzy pod wodzą margrabiego Fryderyka Badeńskiego. Jerzy Lubomirski i Stefan Czarnieckie zdecydowali, że w pierwszej kolejności ruszą naprzeciw siłom Fryderyka, a później wrócą i rozbiją wojska Karola Gustawa.

W tym czasie Fryderyk otrzymał rozkaz odwrotu. Miał powrócić do Warszawy, o czym jednak dowiedział się Czarniecki. Skłonił swoje wojska do szybszego marszu, aby zaskoczyć margrabiego. Dogonił go pod Kozieńcami i rozgromił tylną straż.

W nocy z 6 na 7 sierpnia główne siły Fryderyka dotarły pod Warkę. Za nim w szybkim tempie (170 kilometrów pokonano w zaledwie trzy dni!) nadciągały polskie wojska pod wodzą Czarnieckiego i Lubomirskiego. Badeński nie docenił Polaków – sądził, że uda mu się jeszcze uciec za Pilicę. Mylił się. Zgubiły go setki wozów wyładowanych dobrami, które ukradziono z polskich domostw.

Bitwa pod Warką


Franciszek Smuglewicz, Bitwa pod Warką
© Wikimedia Commons

Margrabia Fryderyk po raz kolejny nie docenił Polaków. Nie spodziewał się, że w tak szybkim tempie przeprawią się przez rzekę (sami bowiem przeprawiali się przez most, co oczywiście trwało długo). Jeden z oddziałów znalazł jednak bród, co umożliwiło szybkie przejście na drugą stronę Pilicy. Wojska Czarnieckiego obeszły wówczas Warkę i zaskoczyły ludzi Fryderyka strzegących przeprawy. Księcia nie było wśród nich – ruszył dalej sądząc, że oddziały, które pozostawił przy rzece zabezpieczą jego główne siły.

Czarniecki wyciął Szwedów niemal do ostatniego. Wówczas dopiero ruszył dalej, w ślad za wojskami Lubomirskiego, które szły już na Fryderyka. Książę badeński dysponował już zaledwie dwoma tysiącami żołnierzy. Pozostałych dopadli Polacy. Fryderyk nie mógł dłużej uciekać – zrozumiał, że nie uniknie walnej bitwy.

Tempo, w jakim Polacy pojawili się naprzeciw Fryderyka kompletnie go zaskoczyło. Lubomirski, nie czekając już na Czarnieckiego dał rozkaz do ataku. Wkrótce do bitwy dołączył i Czarniecki. Pod ich rozkazami znajdowało się ponad cztery tysiące żołnierzy, a więc ich przewaga nad Fryderykiem była znacząca. Husaria ruszyła do ataku. Pod ich naporem Szwedzi zaczęli się wycofywać. Wkrótce kolejne oddziały szwedzkie ulegały rozproszeniu i wycofywały się z pola bitwy.

W bitwie pod Warką zginęło około 1,5 tysiąca Szwedów i 100 Polaków. Do polskiej niewoli dostało się ponadto aż 40 oficerów. Była to pierwsza bitwa w czasie potopu szwedzkiego w czasie której Szwedzi odnieśli tak wielką klęskę. Bitwa pod Warką wzmocniła morale i dodała woli walki polskim żołnierzom. Po raz pierwszy tak wiele osób uwierzyło, że niezwyciężoną armię Karola Gustawa można pokonać.