Hazardzista polityczny Józef Piłsudski.

Tymczasowy Komitet Rewolucyjny Polski, na czele z Julianem Marchlewskim i Feliksem Dzierżyńskim, który miał dokonać sowietyzacji niedawno odrodzonego państwa polskiego, dotarł jedynie do Wyszkowa. Polska kontrofensywa znad Wieprza, którą osobiście dowodził Józef Piłsudski, zmusiła armię Michaiła Tuchaczewskiego do błyskawicznego odwrotu.

Skoncentrowani na przypominaniu bohaterstwa obrońców stolicy, czy też determinacji, jaką wykazali polscy żołnierze w bitwie pod Zadwórzem, nazywanej polskimi Termopilami, gdzie Armia Konna Budionnego zmasakrowała polski batalion skutecznie blokujący jej natarcie na Lwów, zapominamy jednak o geopolitycznym wymiarze tamtej wojny. Wymiarze, który - mimo upływu ponad stu lat - wciąż pozostaje aktualny.

Koncepcja federacyjna
W chwili podpisania w czerwcu 1919 r. traktatu wersalskiego Józef Piłsudski, rządzący odrodzoną Polską w roli Naczelnika Państwa, wiedział już od wielu miesięcy, że w przeciwieństwie do pozostałych granic, te wschodnie przyjdzie jej określić zbrojnie.

"Wszystko, co Polska otrzymała na zachodzie, będzie podarkiem koalicji, natomiast zdobycze na wschodzie będziemy zawdzięczać własnym siłom" - mówił jeszcze w lutym 1919 r. do Leona Wasilewskiego, dodając przy tym: "Moim planem jest 'wielka Polska', w odróżnieniu od endeckiej koncepcji 'małej Polski', nacjonalistycznej, odstręczającej od siebie wschodnich sąsiadów".

Ten plan, nazwany później federacyjnym, mógł się jednak udać tylko we współpracy z Litwinami i - z racji liczebności znacznie ważniejszymi - Ukraińcami. Białorusini nie przejawiali wówczas silniejszych dążeń do stworzenia własnej państwowości, toteż nie odgrywali w planach Piłsudskiego istotniejszej roli.

W sojuszu z tymi trzema narodami, a także ciążącymi ku Warszawie Łotyszami i Estończykami, Piłsudski upatrywał szansy na przeciwstawienie się dominacji Rosji. Zarówno tej białej, jak i czerwonej. W chwili narodzin II Rzeczpospolitej w Rosji trwała już bowiem od roku wojna domowa, zapoczątkowana bolszewickim przewrotem z listopada 1917 r. Plan Piłsudskiego okazał się jednak kompletnie nierealistyczny.

Jeżeli się uda dopomóc stworzeniu Ukrainy, która będzie zaporą między nami a Rosją, na długie lata Rosja nie będzie nam groźną
Wojna polsko-bolszewicka, nigdy formalnie niewypowiedziana, rozpoczęła się z początkiem 1919 r. Po kapitulacji Niemiec w listopadzie 1918 r. wojska tego państwa, wciąż kontrolujące olbrzymie tereny imperium rosyjskiego, rozpoczęły ewakuację. Od wschodu na opuszczane przez nich tereny wkraczały oddziały Armii Czerwonej, od zachodu zaś odrodzonego Wojska Polskiego. W lutym 1919 r. doszło do ich spotkania i rozpoczęły się starcia zbrojne.

W dwa miesiące później polskie oddziały opanowały zajęte w styczniu przez bolszewików Wilno i wówczas Piłsudski, wydając odezwę do mieszkańców byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego, podjął próbę przekonania Litwinów do współpracy. Ponieważ jednak stał na stanowisku, że Litwa może istnieć wyłącznie w granicach etnograficznych, porozumienie okazało się niemożliwe.

Dla Litwinów Wilno pozostawało ich historyczną stolicą, a argument, że wśród jego mieszkańców Polacy stanowili wówczas zdecydowaną większość, uznawali jedynie za potwierdzenie, jak poważnym zagrożeniem dla ich młodej państwowości pozostaje Rzeczpospolita. Jak silne były ich obawy przed polską dominacją, pokazały wydarzenia z lipca 1920 r., gdy Litwini wykorzystali porażki polskiej armii, aby podpisać z rządem Lenina układ przyznający im Wileńszczyznę.

Koło ratunkowe dla bolszewików
Jesienią 1919 r. w Mikaszewiczach na Polesiu wysłannik Piłsudskiego, kpt Ignacy Boerner, prowadził tajne rozmowy z przedstawicielem Lenina Julianem Marchlewskim. Tym samym, który w lipcu 1920 r. stanął na czele Tymczasowego Komitetu Rewolucyjnego Polski (Polrewkomu), czyli rządu, jaki bolszewicy zamierzali ustanowić w Warszawie po jej zdobyciu.

Porozumienia w sprawie zawarcia pokoju nie osiągnięto, ale też nie chciała go w istocie rzeczy żadna ze stron. Piłsudski nie wierzył w możliwość zawarcia trwałego porozumienia bez zasadniczego starcia, które jednak uznał wówczas za przedwczesne. Z kolei bolszewikom, którzy w tym czasie znaleźli się w najtrudniejszym położeniu w trakcie całej wojny domowej, zależało wówczas tylko na jednym: uzyskaniu ze strony Polski zapewnienia, że nie podejmie w najbliższym czasie dużej ofensywy. I tak właśnie się stało.

Piłsudski wstrzymał wówczas na kilka miesięcy działania polskiej armii, uważając, że zwycięstwo białych nie leży w polskim interesie. W połowie 1919 r. poznał bowiem stanowisko dowódcy największej z białych armii - gen. Antona Denikina - w sprawie przyszłej granicy polsko-rosyjskiej. Denikin skłonny był zgodzić się na Polskę jedynie w granicach dawnego Królestwa kongresowego, a zatem terytorialnie bardzo mocno okrojoną. Gdyby zaś zwyciężył w wojnie domowej i objął władzę nad Rosją, uzyskałby natychmiast wsparcie mocarstw zachodnich, czyli Francji i Wielkiej Brytanii. Piłsudski zakładał, że te ostatnie nie będą natomiast skłonne uznać tak daleko idących roszczeń terytorialnych rządu Lenina. Także i w tej sprawie nie miał racji.

Nie wiadomo oczywiście, czy polska ofensywa jesienią 1919 r. doprowadziłaby do zwycięstwa białych i zdławienia w zarodku państwa bolszewickiego. Tak uważał Denikin, który we wstrzemięźliwości Piłsudskiego upatrywał jednej z głównych przyczyn swojej porażki. Tak sądzili też później niektórzy publicyści historyczni z Józefem Mackiewiczem na czele. Jest to jednak opinia niemożliwa do weryfikacji i mieszcząca się w obszarze tzw. historii alternatywnej.

Wyprawa kijowska.

Wiosną 1920 r. Piłsudskiemu udało się osiągnąć jedyny sukces w realizacji planu federacyjnego, ale bardzo szybko także i on okazał się płonny. 21 kwietnia został zawarty układ z Ukraińską Republiką Ludową.

Jeszcze rok wcześniej trwały rozpoczęte w listopadzie 1918 r. we Lwowie walki polsko-ukraińskie. Zakończyły się dopiero w lipcu 1919 r., po wyparciu Ukraińców przez polskie wojska za rzekę Zbrucz. I to właśnie ją władze URL na czele z atamanem Symonem Petlurą zgodziły się uznać za przyszłą granicę polsko-ukraińską. Petlura miał jednak nóż na gardle, bowiem tereny na wschód od Zbrucza kontrolowali już bolszewicy i porozumienie z Polakami stanowiło dla niego ostatnią szansę na powrót do Kijowa. Stworzyła ją polska ofensywa, rozpoczęta w kilka dni później.

5 maja, gdy polskie wojska zbliżały się już do Kijowa, Piłsudski tak mówił o swoim planie do generała Antoniego Listowskiego:

"Idąc w głąb Ukrainy, ale tylko do granic z [17]72, przez to samo nie uznajemy rozbioru i głosząc 'samostijność' na tych ziemiach jakby poprawiamy błędy naszych przodków. Chcemy dać [Ukrainie] możność samookreślenia i rządzenia się przez własny naród. [...] Postawiłem na kartę, gram ostatnią stawkę, żeby coś zrobić na przyszłość dla Polski, choć takim sposobem osłabić możliwość przyszłej potężnej Rosji! I, jeżeli się uda, dopomóc stworzeniu Ukrainy, która będzie zaporą między nami a Rosją; na długie lata [Rosja] nie będzie nam groźną. Ale w tym sęk, czy ta Ukraina powstanie, czy ma dostatecznie sił i ludzi, żeby się stworzyć i zorganizować, bo przecież wiecznie tu siedzieć nie możemy. [...] Granic z [17]72 r. tworzyć nie mogę, jak kiedyś chciałem. Polska nie chce tych kresów, Polska nie chce ponosić ofiar, wszystkie partie się wyraźnie wypowiedziały, nie chcemy ponosić kosztów, ani nic dać. A bez wysiłków, ofiar - nic stworzyć nie można! Zatem innego wyjścia nie ma - jak spróbować stworzyć 'samostijną' Ukrainę. Petlura tu nie odgrywa żadnej roli, jest narzędziem, nic więcej. A jeżeli nic się nie uda zrobić, pozostawimy ten chaos własnym losom. Niech się burzy, trawi, wyniszcza, osłabia, zjada. W takim stanie nie będzie też nam groźnym na długie lata! A dalej... przyszłość wskaże!".

Przyszłość okazała się jednak wyjątkowo groźna. Nadzieje Piłsudskiego na wybuch antybolszewickiego powstania na Ukrainie okazały się równie nierealistyczne, co wcześniejsze marzenia o porozumieniu z Litwinami. W ciągu kilku tygodni, w których polskie wojska kontrolowały prawobrzeżną Ukrainę, do tworzonego przez Petlurę wojska zdołano powołać zaledwie kilkanaście tysięcy ludzi. Ukraińscy chłopi znacznie bardziej obawiali się "polskich panów" niż bolszewików obiecujących im darmową ziemię.

Czy znaczy to, jak twierdzili niektórzy przeciwnicy Piłsudskiego, że wyprawa kijowska była jedynie awanturnictwem, które naraziło słabą przecież Rzeczpospolitą na śmiertelne niebezpieczeństwo? Tak byłoby, gdyby nie potężne zgrupowanie Armii Czerwonej, pod dowództwem Michaiła Tuchaczewskiego, które od wczesnej wiosny 1920 r. szykowało się na Białorusi do marszu na zachód. Lenin, Trocki i inni przywódcy bolszewiccy czekali tylko na wybór dogodnej daty, aby przenieść płomień komunistycznej rewolucji na zachód.

Piłsudski swoim natarciem na południowej części frontu uprzedził jedynie to uderzenie. Gdyby jego hazardowe zagranie, czyli wyprawa kijowska, zakończyło się sukcesem, wówczas armia Tuchaczewskiego zamiast na zachód, ruszyłaby na południe, aby walczyć z kontrolującymi Ukrainę siłami polsko-ukraińskimi.

Stało się jednak inaczej. W połowie sierpnia Armia Czerwona stanęła u wrót Warszawy i gdyby nie skuteczna polska kontrofensywa znad Wieprza, wówczas niepodległa Polska zakończyłaby żywot w niespełna dwa lata po swym odrodzeniu. Miesiąc wcześniej Francuzi i Anglicy jasno bowiem dali do zrozumienia zabiegającemu o wsparcie premierowi Władysławowi Grabskiemu, że Polska ma zbyt wygórowane żądania terytorialne i nie może liczyć na pomoc w ich realizacji. Zrobili to w momencie, gdy było jasne, że nie chodzi już tylko o kształt granic, ale o samo przetrwanie Rzeczpospolitej.

Ostatecznie hazardowa gra Piłsudskiego, mająca na celu osłabienie rosyjskiego zagrożenia, dała Polsce niemal 20 lat istnienia.

Dziś polscy politycy mają w ręku silniejsze karty od tych, którymi przed ponad wiekiem dysponował Naczelnik Państwa. Jesteśmy w NATO i Unii Europejskiej, mamy też bez porównania silniejszą gospodarkę, a co za tym idzie możliwości zbudowania silnej armii. Jednak w wymiarze geopolitycznym rosyjskie zagrożenie wciąż pozostaje aktualne i - podobnie jak przed laty - jego poziom jest zależny od tego, co się wydarzy na Ukrainie.

Antoni Dudek


Józef Klemens Piłsudski – polityk, działacz niepodległościowy, Naczelnik Państwa Polskiego (1918–1922), Wódz Naczelny Wojska Polskiego (1918), pierwszy Marszałek Polski (1920), premier Polski (1926–1928, 1930).
Józef Piłsudski (1867–1935) - Leksykon - Teatr NN

https://teatrnn.pl › artykuly › jozef-pilsudski-1867 1935
Data i miejsce urodzenia: 5 grudnia 1867, Zułowo, Litwa
Data i miejsce śmierci: 12 maja 1935, Pałac Belwederski w Warszawie, Warszawa
Dzieci: Jadwiga Piłsudska, Wanda Piłsudska
Rodzeństwo: Bronisław Piłsudski, Jan Piłsudski, Adam Piłsudski · Pokaż więcej
Filmy: Śmierć prezydenta, Cud nad Wisłą
Żona: Aleksandra Piłsudska (od 1921 do 1935), Maria Piłsudska (od 1899 do 1921)
Wnuki: Krzysztof Jaraczewski, Joanna Jaraczewska


Wikipedia : Józef Piłsudski