Herby opisane w księdze II kroniki Kagnimira z XI wieku.
II. Starożytność III. Średniowiecze
Księga II Kagnimira jest bardzo ważnym i cennym źródłem opisującym 47 starożytnych i średniowiecznych herbów lehickich, których używało rycerstwo Królestwa Lehii, jako pierwsze w Europie, także przed naszą erą.
Wymienione są w niej imiona wielu rycerzy różnych herbów, którzy pełnili funkcję pierwszych 12 wojewodów przez 35 lat przed elekcją króla Kraka (659-694) i drugich 12 wojewodów przez 20 lat po śmierci królowej Wandy (740-760) (patrz post 251).
To Kagnimir i w mniejszym stopniu Zolawa, umożliwili swoimi opisami w kronikach, stworzenie ich pełnych list.
Również Kagnimir podał tutaj imię króla Leszka – Kolbimira (780-800), jako zwycięzcę zawodów konnych o koronę, po ujawnieniu oszustwa (herb Gryff).
Księga II zawiera także wiele szczegółów odnośnie do; obyczajów, wojen oraz imion i panowania starożytnych królów Lehii oraz do nowego podziału terytorialnego między 21 synów-książąt króla Leha IX, a także zbrodni króla Popiela II, który otruł 20 swoich stryjów-książąt (herb Gryff).
Podał, iż „był także Mąż jeden z Imienia Nakorz-Warnisz, Którego ja widział różnym językami Xięgi pisane, Polskich przeszłych wieków Historyi, których z trudnością y ciężko było zrozumieć …” (herb Zadhora).
Podkreślił, że „tak między Wandalami, iako y Longobardy naywięcey tego Herbu y po dziś Dzień, znayduie się Domów” (herb Wąż).
Z kolei w (herbie Drożyna) Kagnimir opisał jak król Krok I [Krak I], odbudował upadły stary Carodom [Kraków I] i pobudował Kraków [II] od swego imienia, a także zabójstwo króla Kroka II przez młodszego brata Leha i jego wspólnika Lhubmira, ujawnione przez myśliwego Nieciesława i skazanie zabójców na wygnanie z królestwa.
Natomiast w (herbie Popiel albo Sulima), Kagnimir występuje jako autor tej Księgi II.
Nie sposób tutaj przedstawić opisy wszystkich herbów ze względu na rozbudowaną treść niektórych z nich, ale poniżej chciałem pokazać (oprócz omówionych wyżej), krótsze opisy wybranych herbów, na przykład:
Kroy lub Trzosło
Rycerz, Który był Jeden ztych Sarmatów: Którym, iako Herodotus w Xięgach IV. swoiey wyraża Historyi: mięszkaiącym nad Źródłem Rzeki Dniestru, Jowisz, to iest: Jawan, nadawszy, nosić kazał, Trzy do orania Roli, służące Kroie, w Polu Czerwonym. Nad którymi na Hełmie Rycerskim w Koronie, Pawie Pióra widzieć się daie.
Lewkon
Rycerz Polski, Jeden ztych, którzy od dawnego bardzo czasu, nad Wisłą mięszkaiąc (iako Pliniusz w Xięgach IV. w Rozdziale XII. świadczy) nazywali się Basilidae-Sarmathae, y od Wielkiego Herkulesa Lwa nosić na Tarczach, zwyczay byli wzięli. O czym Pomponiusz Mela, w Xiędze II, y Strabo, w Xięgach VII, wyrażaią. Jest tedy Lew, na zadnich stoiący nogach, z zadartym w górę ogonem, wywieszony maiąc z pyska Język.
Kitha
Rycerz z Starodawnych pochodzący Wenetów, albo Henetów. Który Ręki zbroyney, trzymaiący w Polu czerwonym Czub Czarny. Nad Koroną toż samo; zażywał. O tych Henetach, Pliniusz pisze: Że oni byli Sarmathae, ad Visthulam mięszkaiący. I że Cristarum usum, y Homerus w swoich Illiadach, iako był starożytny, przez Wenetów, Którzy Jednymiż są co y Henetowie wymyślony, przyznawa.
Kościesz
Rycerz. Tego był Herbu nieiaki Imieniem Strzegon, Mąż waleczny, Jeden z Sarmathów-Arymaspów, Którym Wielki Herkules mięszkaiącym nad Bisulą czyli Wisulą to iest Visthulą Rzeką, nadał był Belt za Herb. To iest Strzałę rozdartą, w polu czerwonym: a na niey Jelcami białymi Krzyż niby uczyniony. Na Hełmie Trzy Pióra Strusie. Świadczą o tym Herodot w Xięgach IV, y Ammianus Marcellus, w Xiędze XXII, Tego Herbu między XII. Wtórymi Woiewodami był Mąż Imieniem [brak imienia w tekście]
Ciołek
Rycerz Polski. Jeden ztych Potomek, którym Wielki Lech, Król Polski (Orła sobie do używania sam obrawszy) za Dzielne Woienne, nadał akcyie. Wszyscy albowiem świadczą to zgodnie Authorowie, że pomieniony Bohatyr Ciołka zażywał, w przód niż utwierdziwszy się, w tym tu Kraiu na Państwie, począł używać, za znak woienny Orła*; któren Królewskiey Dostoyności iest u wszystkich Hieroglifikiem Narodów.
* dopisek na marginesie “dla tego iż pochodził z linii Herkulesa z Nyii Żony na świat wydany po zabiciu Byka Erymańskiego”
Kozioł
Rycerz, Jeden z XII. Pierwszych Woiewodów. Który był Potomkiem Pan, Syna Elize, to iest Helisse, Króla Sarmathów. O czym Herodoth, w Xięgach II. świadczy: Że pomieniony Pan, między Bogami Narodu, był naystarożytnieyszy. A Pliniusz w Xiędze III. Rozdziału I. wyraża: Że tenże sam Pan in Lyssa Europae habitavit. E Lyssi porro, Tacito, inter Venedos, qui Littore (a według Pliniusza Sentymentu, in Cotys Visthulae) Succinum legunt. Był tedy Jego Herb Kozioł biały, w Polu Czerwonym, a na Hełmie w Koronie Puł Kozła.
Łagoda
Herb. Jest Szczyt albo Tarcz, maiąca Dwa Pola, z Wierzcho Czerwone, a Spodem białe. Nad Hełmem w Koronie, Trzy Strusie Pióra. Tego Herbu był Jeden Waleczny Mąż między XII. Pierwszymi Woiewodami nazwany Zametha. Który Sarmato-Slavonom y Balo-Amazohom czyli Amaxobom, wolno Panował: y pewnym dał wodom Imię nazwanym Ozyrhy. Jakoż musi to bydź rzecz starożytna w Polskim Królestwie. Kiedy y Ptolomaeusz, nad Źródłami Rzeki Wisły, Lagidunum, wspomina Panuiącego. Co w Sarmathów starych Języku tłumaczy się Łagodny, lub Przyiemny.
Larysh inaczej Laryssha
Starodawny Polski iest Herb: Który ma Dwa w Polu białym Lemięsze. A na Trzy z Korony wychodzą Strusie Pióra. Tego Herbu był Jeden między XII. Pierwszemi Woiewodami, nazwany Grambin. Októrey dawności w Polszcze Familij, kładę świadectwo Ptolomaeusza. Który w Xiędze III. tak wyraża: Ad Fontes Strumień-Pelasgorum; qui ea lingua usi sunt quae nune in Placia, et ut Scytace logunt. Placia autem (inquit Plinius Libro IV, Capite XII) Sarmatharum idem, quod Larissha. Ztąd tedy znać, że ta w Narodach Sarmacyi, dawna bydź musiało Familia.
Lewart
Herb, inaczey Walny także Lampart, maiący Denominacyę. Jest Lampart, w Błękitnym Polu Czarnocentkowaty, na przednich stoiący nogach, z Królewską na Głowie Koroną. Na Hełmie Rycerskim w Koronie takowyż. Tego Herbu, między powtórnymi XII. Woiewodami, był Mąż Imieniem Walny. Jeden z Potomków Lewartha Króla niegdyś Slawoniey, albo raczey Sarmathów. I iest to coś do podobieństwa, Ponieważ Tacyt w Xięgach o zwyczaiach Wandalów, starych pisze: Vandali Pelles gerunt et maculis spergunt semiliter quo extoniar gignie Oceanus.
Nałęcz
Zawoy w Okrąg złożony, Krzyż niby koniami wyrażaiący. Nad Hełmem Rycerskim w Koronie, Dwa Jelenia Rogi w okrąg złożone. Między nimi środkiem Trzy Pióra Strusie: a Strzała na dół z lewey strony przez Pióra wychodzi. Tego Herbu Rycerz nazwany Domczelay, Jeden z Potomków Nałęczy, Pierwszych komputu Woiewodami, był między Dwunastu Woiewodami, którzy powtórnie Polszcze, po zeszłey Walecznego Kraka Familiey Panowali.
Odrowąs
Herb iest: Strzały połowa białey na Tharczy, w Krwawym Polu. U którey z oddartymi wiszą Nozdrzami Wąsy zakręcone. Nad Hełmem w Koronie Pawie Pióra, między któremi, taż sama po boku leżąca Strzała. Tego Herbu był Rycerz Chaborz*, Jeden z między XII. Powtórnych Woiewodów, Potomek Odrowonsa sławnego wielce Rycerza. Któren tu w te Kraie z Lechem Wielkim był przyszedł. Którego Potomek nazwany z Imienia Zadzim między XII. Pierwszemi znaydował się także Woiewodami, Tego zaś Zadzima, Ociec był Choromatah.
* dopisek na marginesie “Syn Ludomira Wnuk Szesława Prawnuk Szhulbora”
Slepowron
Herb, takim iest ułożeniem: W Polu Fiolethowym, abardziey na Tharczy Kruk Pierścień w Pysku trzymaiący stoi zpodniesionymi niby do lotu Skrzydłami. W Koronie nad Hełmem podobnymże wyrażony sposobem. Podkowa z Krzyżem, późniey iuż za Chrześcian przydana, za Dzielność Kawalerską odważnemu Jednemu Rycerzowi Imieniem Moskorz. Tego Herbu zażywał Rambierz Potomek Króka, albo Kruka, Rycerza, Jednego z XII. Pierwszych Woiewodów z Potomności Insuły Kruków, Rodzay swoy prowadzący. A że zwyczay był Starożytny, z Orłem po iedney, a z Krukiem po Drugiey, malować stronie Jowisza, Jak o tym Strabo w Xiędze VIII. swoiey wspomina Geografiey: Więc supponować można; Że Jako tenże Jowisz, to iest Jawan, rozrodził Sarmathów, według Pliniusza Xiąg VII, Rozdziału 57. Świadectwa: tak od któregoś z Synów Jego, ta Starożytna wzięła swóy początek Familia. To zdanie y Strabo, wXiędze IV. utwierdza pisząc wyraźnie: Że była Corvorum Insula, ad Oceanum Septemtrionalem, in Regione Bardorum, qui Suvino ab undant. Ci zaś byli Sarmaci, od Króla Bardha, maiąc sobie daną Denominacyę.
Trąmby
Herb iest takowy: Trąmby Trzy czarne Łowcze w białym Polu spoione Munsztakami ztaką Alekomodacyą, że się zda iakoby o Jednym były Munsztaku. Na Hełmie Rycerskim Pięć Piór Strusich. Tego Herbu był, Jeden, między Dwunastu Wtóremi Woiewodami Imieniem Sulgesth, Potomek Trąmby Rycerza.
Bróg
Herb, Stary Polski tym wyrażony sposobem: Jest Bróg żółty w Polu czerwonym. Brożyny białe maiący. Zaś w Hełmie na Koronie Pawie Pióra, z takimże samym Brogiem. Tego Herbu zażywał, sławny dla osobliwszey siły Brogh Rycerz, za Panowania* Z Którym to Wodzem miał Honor, a osobliwsze na Jedney, gdzie z podziwieniem wielu, woysko Nieprzyiacielskie Brogiem rozgromił. Dla czego też nabył Brogh nazwiska.**, Był Mąż Imieniem Leszczyc Jeden z Potomków Brogha, od którego rozkrzewiona iest za czasem w Polskim Królestwie, liczna Leszczyców Familia. Która y dotąd ieszcze trwa, zozdobą Oyczyzny.
* przekreślone “Wielkiego Lecha.”
** tekst skreślony “Za Panowania zaś Powtórnych XII. Woiewodów”
(Patrz tekst Księgi II w „Starożytni Królowie Lehii. Kolejne Dowody” s. 91-124).
JB