KULTOWA SCENA… ALE BYŁO INACZEJ
20 października 1655 roku doszło do tzw. Umowy Kiejdańskiej. Hetman wielki litewski Janusz Radziwiłł i jego kuzyn koniuszy wielki litewski Bogusław Radziwiłł poddawali pod protekcję Szwecji całe Wielkie Księstwo Litewskie. Henryk Sienkiewicz zrobił z księcia Janusza zdrajcę, ale sprawa wyglądała jednak inaczej. Po pierwsze szlachta litewska wcale nie uznawała tego za zdradę. Kraj był trawiony najazdami moskiewskimi, wojska rosyjskie zajęły już Wilno, Grodno i dużą część wschodniej Litwy, a Korona i jej król Jan Kazimierz jakoś nie kwapili się do pomocy tym bardziej że na Polskę spadł najazd szwedzki. Tu ciekawostka, że choćby młody starosta jaworowski Jan III Sobieski wraz z innymi dowódcami zadeklarowali przyjęcie służby szwedzkiej. Jak wynika z ryciny zamieszczonej w dziele Samuela Pufendorfa, poświęconemu Karolowi Gustawowi, Sobieski składał przysięgę wierności razem ze swoją dywizją 26 października. W polskiej tradycji historycznej XVII wieku okres „potopu szwedzkiego” był czasem dramatycznego upadku państwa, zdrad magnackich i klęski narodowej. Umowa kiejdańska została w tym kontekście potraktowana jako akt jawnej zdrady unii polsko-litewskiej zawartej w Lublinie w 1569 roku.
Polscy kronikarze i historycy, od XVII wieku po współczesność, przedstawiali Janusza Radziwiłła jako ambitnego magnata, który — zniechęcony do króla Jana Kazimierza i zawiedziony własną pozycją — postanowił rozbić jedność Rzeczypospolitej. Celem miało być uczynienie z Litwy państwa zależnego od Szwecji, w którym ród Radziwiłłów miałby dominującą pozycję.
Z perspektywy litewskiej sytuacja polityczna i militarna w 1655 roku była dramatyczna. Rzeczpospolita znajdowała się w stanie niemal całkowitego rozkładu.
Wielkie Księstwo Litewskie znalazło się więc między młotem a kowadłem – z jednej strony car Aleksy I, który oferował „opiekę” w zamian za podporządkowanie Moskwie, z drugiej potężna Szwecja, pretendująca do miana obrońcy protestanckiego ładu w Europie.
Z tego punktu widzenia decyzja Radziwiłła nie była aktem zdrady, lecz próbą ocalenia litewskiej tożsamości i autonomii. Hetman, widząc, że Rzeczpospolita nie jest w stanie obronić Litwy, szukał sojuszu, który uchroniłby kraj przed całkowitą aneksją przez Rosję.
Dla wielu litewskich historyków, jak Edvardas Gudavičius czy Alfredas Bumblauskas, umowa kiejdańska była więc przejawem politycznego realizmu, a nie zdrady. Radziwiłł działał w sytuacji bez wyjścia, kierując się racją stanu Wielkiego Księstwa, które chciał zachować w jakiejkolwiek formie niezależności.