System poczty pneumatycznej. Niezwykły wynalazek, o którym wszyscy zapomnieli.
© H_Ko/Bundesarchiv / Shutterstock/Wikipedia (domena publiczna)

W dniu 1 grudnia 1876 r. w Berlinie uruchomiono ogólnodostępną, szybką pocztę miejską. Przesyłki były wysyłane przez miasto w sieci podziemnych rur wykorzystujących pneumatykę. Wiele z paczek dotarło do odbiorcy w mniej niż 20 min.

W świecie komunikacji cyfrowej istnieje idealne medium do niemal każdego celu – e-mail jest szybkim substytutem poczty, a wiadomości głosowe np. na Messengerze są odpowiednie do nieformalnych krótkich wiadomości. Nie wspominając już o spotkaniach, które mogą odbywać się za pośrednictwem wideokonferencji.

Jeśli jednak chcesz szybko dostarczyć oryginalny dokument do odbiorcy we własnym mieście, nadal musisz uciekać się do najstarszej formy dostarczania wiadomości – kurierów. W XXI w. dawni biegacze i jeźdźcy na koniach zostali zastąpieni przez osoby kurierskie poruszające się na rowerach, które mkną przez miasto bez względu na pogodę.


Jednak na długo przed II wojną światową, prawie zapomniany dziś system komunikacji był szybszy i zawsze tańszy niż tacy "kowboje wielkiego miasta". Berlińska poczta miejska wykorzystująca system pneumatyczny działa dla ogółu społeczeństwa przez dokładnie 100 lat, od 1 grudnia 1876 r. do końca 1976 r. Powstała w ten sposób sieć była używana w ramach poczty już od 1865 r. i działała ona również dla władz Berlina Wschodniego przez kilka lat dłużej, do ok. 1986 r.

Sieć do transportu przesyłek
Pomysł był porywający i nadal jest – stosunkowo prosta sieć podziemnych rur służyła do wysyłania przesyłek przez miasto za pomocą środków pneumatycznych. Nadawca dostarczał je do jednego z początkowo 15, a ostatecznie do 94 połączonych urzędów pocztowych. List był umieszczany w specjalnej kasecie, oficjalnie nazywanej "skrzynką z rurą pneumatyczną" i szybko przemianowanej przez mieszkańców na "bombę z rurą pneumatyczną". Wytwarzane maszynowo podciśnienie wciągało puszkę do tuby. "Bomby" były następnie przesyłane przez sieć z prędkością od 10 do 15 m na sek. (od 36 do 55 km na godz.), na przemian za pomocą sprężonego i zasysanego powietrza.


Początkowo ręcznie przez stacje pośrednie, później w pełni automatycznie za pomocą przełączników elektromagnetycznych, przesyłka w tubie pneumatycznej docierała do stacji najbliższej miejsca przeznaczenia. Tam czekał już kurier, który natychmiast dostarczał przesyłkę do odbiorcy.


Kiedy w 1938 r. berlińska poczta miejska osiągnęła swój największy zasięg, istniało ponad 250 km publicznie dostępnych linii metra w obrębie pierścienia S-Bahn, ale także w Grunewald, Lichtenberg i Pankow. Systemem sterowały dwa centra kontrolne, główne biuro telegraficzne na Oranienburger Straße w Mitte i urząd pocztowy Charlottenburg 2 na Goethestraße w pobliżu Ogrodu Zoologicznego. Istniała również druga, tajna sieć rur pneumatycznych, która łączyła budynki rządowe przy Wilhelmstraße z różnymi innymi biurami.



System pneumatycznej poczty w Berlinie (stanna 1885 r.)
© Königlich Preußische Telegraphendirektion / Wikipedia (domena publiczna)

W najlepszych czasach poczty pneumatycznej od nadania do odbioru wielu przesyłek mijało mniej niż 20 min, a żadna nie trwała dłużej niż godzinę. Nawet na najdłuższych trasach, na przykład z Rummelsburga na południowym wschodzie do Grunewaldu na południowym zachodzie lub z Pankow na północy do Tempelhof na południu. Żaden współczesny kurier rowerowy nie jest w stanie utrzymać takiej prędkości. Nawet najszybsi "asfaltowi kowboje" potrzebują co najmniej 25 min, aby dostać się z Oranienburger Straße na Goethestraße. Pneumatyczna przesyłka rurowa pokonywała ten sam dystans w mniej niż dziesięć minut.

Paczkomaty mogą się przy tym schować
Berliński system rur pneumatycznych nie był pierwszym tego rodzaju. Pneumatyczny, podziemny system transportu listów powstał już w Londynie w 1853 r. Jednak praktyczny przełom dla jeszcze starszej idei pneumatycznego systemu rurowego nastąpił dopiero wraz z szybką i niezawodną siecią w prusko-niemieckiej stolicy. Wkrótce została ona skopiowana na całym świecie i stała się wzorem dla miast od Pragi przez Paryż i Brukselę po Nowy Jork.

Przeczytaj także: Sąsiad Polski poniósł spektakularną porażkę. "Byliśmy zbyt ambitni"
Większość pozostałości sieci rur pneumatycznych została wyrwana z ziemi podczas rozległych przebudów i nowych budynków w Berlinie od czasu zjednoczenia w 1990 r. – relikty z dawnych lat wciąż można znaleźć na wystawie Berlińskiego Stowarzyszenia Podziemi i w Muzeum Komunikacji. W dawnym głównym biurze telegraficznym obecnie eleganckim hotelu, pneumatyczne maszyny rurowe przyciągają wzrok, w tym w drodze do podziemnych toalet.


Berliński system rur pneumatycznych doznał dwóch poważnych ciosów – częściowego zniszczenia podczas II wojny światowej i późniejszego podziału miasta. Ostatecznie padł ofiarą rozkazu Federalnego Ministerstwa Poczty w Bonn i reorganizacji ruchu.

Z powodu bombardowań, a przede wszystkim bitwy o Berlin pod koniec kwietnia 1945 r. i demontażu przez Sowietów po kapitulacji, prawie trzy czwarte ze 102 stacji rur pneumatycznych nie działało już w 1945 r. Wiele podziemnych tras zostało przerwanych. Niemniej jednak do końca 1946 r. berlińscy listonosze przywrócili około 37 km sieci i 14 urzędów – początkowo tylko do użytku wewnętrznego. Pomimo wybuchu zimnej wojny, renowacja była kontynuowana i do 1948 r. 38 stacji i 117 km sieci było ponownie uruchomionych. Wówczas jednak system rur pneumatycznych został dotknięty drugim ciężkim ciosem – podczas blokady "Główny Zarząd Poczty i Telekomunikacji" w Berlinie Wschodnim odciął trzy główne połączenia między sektorem radzieckim i zachodnim. Nigdy więcej nie zostały one zamknięte.


Oddzielne sieci nadal jednak działały. Na wschodzie stara rozdzielnia przy Oranienburger Straße pozostała centrum sieci, podczas gdy na zachodzie druga rozdzielnia przy Goethestraße przejęła tę samą funkcję. Co więcej, system została tu nawet rozbudowany i do 1961 r. dodano przedłużenia do Zehlendorf, Spandau i Reinickendorf. Sieć w Berlinie Zachodnim obejmowała 192 km, gdy 6 lutego 1963 r. Ministerstwo Poczty niespodziewanie nakazało zaprzestanie publicznych usług pneumatycznych w Berlinie Zachodnim.


Od tego momentu sieć, która została rozbudowana dużym kosztem, miała być używana tylko w obrębie urzędu pocztowego. Ale nawet to wkrótce się skończyło – kiedy wprowadzenie pocztowych czeków gotówkowych w 1969 r. sprawiło, że sprawdzanie formularzy w centralnych pocztowych urzędach stało się zbędne, a wraz z nim szybki transport z odpowiednich urzędów pocztowych do nich, rozdział rur pneumatycznych w Berlinie Zachodnim dobiegł końca 3 stycznia 1971 r.

Niezwykły system dostarczania przesyłek to dziś ciekawostka
"Bomba" z rury pneumatycznej po raz ostatni wymknęła się z systemu odbiorczego na poczcie Goethestraße. We wschodniej części miasta wygaszenie systemu rur pneumatycznych trwał pięć lat dłużej – dopiero w 1976 r. zaprzestano świadczenia usługi, która była już prawie nieużywana.

Dziś na świecie nie ma już ani jednego miejskiego systemu rur pneumatycznych i ostatnią dużą siecią, która została zamknięta, był system w Paryżu w marcu 1984 r. Stosunkowo wysokie koszty operacyjne położyły kres systemom, które nie były modernizowane przez długi czas. Biorąc pod uwagę niezbędne inwestycje, ponowne utworzenie ogólnomiejskiej sieci rur pneumatycznych byłoby dziś niemożliwe.