Czaszka (cranium) składa się z kości czaszki (ossa cranii). 

Te możemy podzielić na budujące mózgoczaszkę (neurocranium s. cranium cerebrale) oraz na budujące twarzoczaszkę (splanchnocranium s. cranium faciale). 

Mózgoczaszkę budują kości nieparzyste: potyliczna (os occipitale), klinowa (os sphenoidale) i czołowa (os frontale) oraz parzyste:   ciemieniowa (os parietale) i skroniowa (os temporale).  

Twarzoczaszkę tworzą: kości twarzy (ossa faciei), kość gnykowa (os hyoideum) i kosteczki słuchowe (ossicula auditus s. auditoria); te ostatnie to młoteczek (malleus), kowadełko (incus) i strzemiączko (stapes) 

Kości twarzy dzielimy na parzyste i nieparzyste, parzyste zaś na wyczuwalne i niewyczuwalne (ukryte).  

Do parzystych wyczuwalnych należy: kość nosowa (os nasale), jarzmowa (os zygomaticum) i szczeka (maxilla), do parzystych niewyczuwalnych (ukrytych): kość łzowa (os lacrimale), małżowina nosowa dolna (concha nasalis inferior) i kość podniebienna (os palatinum), do nieparzystych: kość sitowa (os ethmoidale), lemiesz (vomer) i żuchwa (mandibula).  

Kość potyliczna (os occipitale) składa się z części podstawnej (pras basilaris), z parzystej części bocznej (pars lateralis) oraz z łuski potylicznej (squama occipitalis).  Wszystkie powyższe części rozmieszczone są wokół otworu potylicznego wielkiego (foramen occipitale magnum).

  Część podstawna z boczną połączona jest przez chrząstkozrost śródpotyliczny przedni (synchondrosis intraoccipitale anterior), zaś część boczna z łuską poprzez chrząstkozrost śródpotyliczny tylny (synchondrosis intraoccipitale posterior). Pomiędzy częścią boczną a trzonem kości klinowej (corpus ossis sphenoidalis) znajduje się chrząstkozrost klinowopotyliczny (synchondrosis sphenooccipitalis), który z wiekiem zrasta się w kościozrost klinowopotyliczny (synostosis sphenooccipitalis). 

Część podstawna (pras basilaris) ma kształt klina zwróconego ostrzem do otworu wielkiego a podstawą do kości klinowej. Jej powierzchnia wewnętrzna jest gładka i rynienkowato wgłębiona – w tym miejscu znajduje się stok (clivus), na którym leży most (pons) i rdzeń przedłużony (medulla oblongata). Wzdłuż bocznych krawędzi ciągnie się bruzda zatoki skalistej górnej (sulcus sinus petrosi inferioris)

  Na powierzchni zewnętrznej w linii środkowej znajduje się guzek gardłowy (tuberculum pharyngeum), do którego przyczepia się szew gardła (raphe pharyngis) i więzadło podłużne przednie (lig. longitudinale anterius).  Po bocznej stronie guzka znajduje się dołek, w którym przyczepia się m. długi głowy (m. longus capitis) i m. prosty głowy przedni (m. rectus capitis anterior). Boczne brzegi części podstawnej wraz z częścią skalistą kości skroniowej ograniczają szczelinę skalistopotyliczną (fissura petrooccipitalis) wypełnioną przez chrząstkozrost skalistopotyliczny (synchondrosis petrooccipitalis).  

   Część boczna (pars lateralis) posiada z boku wcięcie szyjne (incisura jugularis). Odchodzi od niego wyrostek szyjny (processus jugularis), na zewnątrz od którego obecny jest wyrostek przysutkowy (processus paramastoideus), gdzie przyczepia się m. prosty głowy boczny (m. rectus capitis lateralis).   Wcięcie szyjne wraz z analogicznym wzięciem na kości skroniowej ogranicza otwór szyjny (foramen jugulare) podzielony przez wyrostek śródszyjny (processus intrajugularis) na mniejszą część przednią i większą tylną.
Przez cześć przednią przechodzi n. językowogardłowy (n. glossopharyngeus) (IX) i zatoka skalista dolna (sinus petrosus inferior),
zaś przez część tylną – opuszka górna żyły szyjnej (bulbus superior v. jugularis),
n. błędny (n. vagus) (X), n. dodatkowy (n. accessorius) (XI) i wraca do czaszki gałąź oponowa n. błędnego (r. meningeus n. vagi).

Na powierzchni wewnętrznej obecny jest guzek szyjny (tuberculum jugulare), stanowiący oparcie dla móżdżku (cerebellum).   Pod nim znajduje się kanał n. podjęzykowego lub podjęzykowy (canalis n. hypoglossi s. canalis hypoglossalis), przez który przechodzi ów n. podjęzykowy (n. hypoglossus) (XII) oraz splot żylny tego kanału (plexus venosus canalis hypoglossalis).   Dalej z tyłu mamy kanał kłykciowy (canalis condylaris), przez który przechodzi ż. wypustowa kłykciowa (v. emissaria condylaris) i który przedłuża się w dół kłykciowy (fossa condylaris).   Na powierzchni zewnętrznej kości znajduje się kłykieć potyliczny (condulus occipitalis), który kontaktuje się z kręgiem szczytowym (atlas). Łuska skroniowa (squama occipitalis) posiada brzeg przedni ograniczający otwór wielki, brzeg boczny zwany sutkowym (margo mastoideus) oraz brzeg węgłowy (margo lambdoideus).  

Na powierzchni zewnętrznej wyróżniamy grubsza część górną (planum occipitale) oraz cieńsza część dolną (planum nuchae). Granicę pomiędzy nimi wyznacza guzowatość potyliczna zewnętrzna (protuberatntia occipitalis externa), od której odchodzi w bok kresa karkowa górna (linea nuchae superior), do której sięga przyczep m. czworobocznego (m. trapezius).  W dół odchodzi grzebień potyliczny zewnętrzny (crista occipitalis externa), do którego przyczepia się więzadło karkowe (lig. nuchae) i od którego odchodzi kresa karkowa dolna (linea nuchae inferior). Ta ostatnia rozgranicza dwa pola – górne i dolne; w górnym przyczepia się m. półkolcowy głowy (m. semispinalis capitis), w dolnym zaś począwszy od strony przyśrodkowej ku bocznej kolejno: m. prosty głowy tylny mniejszy (m. rectus capitis posterior minor), m. prosty głowy tylny większy (m. rectus capitis posterior major) i m. skośny głowy górny (m. obliquus capitis superior).  

Na powierzchni wewnętrznej łuski znajduje się guzowatość potyliczna wewnętrzna (protuberatntia occipitalis interna). Ku górze odchodzi od niej bruzda zatoki strzałkowej górnej (sulcus sinus sagittalis superioris), gdzie przyczepia się sierp mózgu (falx cerebri);
w bok odchodzi bruzda zatoki poprzecznej (sulcus sinus transversi), gdzie przyczepia się namiot móżdżku (tentorium cerebelli);
w dół wreszcie odchodzi grzebień potyliczny wewnętrzny (crista occipitalis interna), gdzie przyczepia się sierp móżdżku (falx cerebelli) i wzdłuż którego biegnie zatoka potyliczna (sinus occipitalis).

Wszystkie elementy promieniście odchodzące od guzowatości wewnętrznej tworzą wyniosłość krzyżową (eminentia cruciformis). Otwór potyliczny wielki (foramen occipitale magnum) ma kształt nieregularny – można w nim wyróżnić część przednią i tylną. Do części przedniej przyczepiają się więzadła skrzydłowate (ligg. alaria).

Przez część tylną przechodzą: przejście rdzenia przedłużonego (medulla oblongata) w rdzeń kręgowy (medulla spinalis), korzenie rdzeniowe n. dodatkowego (radices spinales n. accessorii) (XI), n. podpotyliczny (n. suboccipitalis), t. rdzeniowa przednia i tylna (a. spinalis anterior et posterior), t. kręgowa (a. vertebralis) i jej gałąź oponowa (r. meningeus a. vertebralis).    



  25 Kość klinowa (os sphenoidale) składa się z trzonu, parzystego skrzydła mniejszego, parzystego skrzydła większego i z parzystego wyrostka skrzydłowego. Trzon (coprus) posiada ścianę górną, dolną, przednia, tylną i z każdej strony boczną. Na ścianie górnej z przodu widoczne jest płaskie miejsce (zw. planum sphenoidale) ograniczone łękiem klinowym (jugum sphenoidale), za którym znajduje się bruzda skrzyżowania (sulcus chaismatis) przeznaczona dla skrzyżowania wzrokowego (ciasma opticum). Bruzdę skrzyżowania od położonego z tyłu dołu przysadkowego oddziela guzek siodła (tuberculum sellae), który rozchodzi się na boki tworząc po każdej stronie wyrostek pochyły średni (processus clinoideus medius). W dole przysadkowym (fossa hypophysialis) leży płat przedni przysadki (lobus anterior hypophysis). Dół ten ogranicza również grzbiet siodła (dorsum sellae), gdzie leży płat tylny przysadki (lobus posterior hypophysis). Grzbiet siodła do tyłu przedłuża się w stok (clivus), w każdy z boków zaś w wyrostek pochyły tylny (processus clinoideus posterior). Dół przysadkowy wraz z przednio-tylnym otoczeniem nazywamy siodłem tureckim (sella turcica), które przechodzi z boku w bruzdę szyjną (sulcus caroticus). Bocznym ograniczeniem tej bruzdy jest języczek klinowy (lingula sphenoidalis), w niej zaś leży zatoka jamista (sinus cavernosus), przez którą przechodzi t. szyjna wewnętrzna (a. carotis interna), n. okoruchowy (n. oculomotorius) (III), n. bloczkowy (n. trochlearis) (IV), n. oczny (n. ophthalmicus) (V1) i n. odwodzący (n. abducens) (VI). Na ścianie przedniej widoczny jest grzebień klinowy (crista sphenoidalis), przedłużający się w dół w dziób klinowy (rostrum sphenoidale). Grzebień ten jest przedłużeniem przegrody zatok klinowych (septum sinuum sphenoideum). Po obu stronach grzebienia znajdują się muszle klinowe (conchae sphenoidales), zamykające od dołu otwór zatok klinowych (apertura sinuum sphenoideum). Ściana dolna należy do zewnętrznej powierzchni podstawy czaszki, zwrócona jest do skrzydeł lemiesza (alae vomeris) i wchodzi w skład sklepienia gardła. Ściana tylna zrasta się z częścią podstawną kości potylicznej przez chrząstkozrost lub kościozrost klinowopotyliczny (synchondrosis s. synostosis sphenooccipitalis). Każda ściana boczna odsyła pozostałe elementy kości klinowej, tj. skrzydło mniejsze (ala minor) i większe (ala major) oraz wyrostek skrzydłowy (processus pterygoideus).       Skrzydło mniejsze (ala minor) składa się z dwóch odnóg ograniczających kanał wzrokowy (canalis opticus), którym przechodzi n. wzrokowy (n. opticus) (II) i t. oczna (a. ophthalmica). Jego brzeg przedni łączy się z kością czołową, tylny zaś stanowi granicę pomiędzy dołem czaszki przednim a środkowym. Przyśrodkowy koniec skrzydła daje z każdej strony wyrostek pochyły przedni (processus clinoideus anterior). Powierzchnia górna skrzydła zwrócona jest do przedniego dołu czaszki (fossa cranialis anterior), dolna zaś do szczeliny oczodołowej górnej (fissura orbitalis superior). Skrzydło większe (ala major) posiada u nasady otwór okrągły (foramen rotundum), którym przechodzi n. szczękowy (n. maxillaris) (V2). Brzeg przedni ogranicza od strony przyśrodkowej szczelinę oczodołową górną (fissura orbitalis superior), którą przechodzą nerwy zatoki jamistej (III, IV, V1, VI) oraz ż. oczodołowa górna (v. ophthalmica superior). Brzeg boczny zwany jest łuskowym (margo squamosus) lub ciemieniowym (margo parietalis). Brzeg tylny ogranicza szczelinę klinowoskalistą (fissura sphenopetrosa) i otwór poszarpany (foramen lacerum); wzdłuż brzegu tylnego obecny jest otwór owalny (foramen ovale), którym przechodzi n. żuchwowy (n. mandibularis) (V3). W zbiegnięciu się brzegu bocznego z tylnym obecny jest kolec kości klinowej (spina ossis sphenoidalis), który posiada otwór kolcowy (foramen spinosum), przez który przechodzi t. oponowa przednia (a. meningea anterior) i gałąź oponowa n. żuchwowego (r. meningeus n. mandibularis). Powierzchnia mózgowa (facies cerebralis) skrzydła zwraca się do dołu środkowego czaszki (fossa cranialis media), posiada ponadto wyciski palczaste (impressiones digitatae) rozdzielone łękami mózgowymi (juga cerebralia). Powierzchnia oczodołowa (facies orbitalis) ogranicza szczelina oczodołową górną i dolną (fissura orbitalis superior et inferior).Powierzchnia skroniowa (facies temporalis) wchodzi w skład dołu skroniowego (fossa temporalis) Powierzchnia szczękowa (facies maxillaris) tworzy tylną ścianę dołu skrzydłowopodniebiennego (fossa pterygopalatina)

Grzebień podskroniowy (crista infratemporalis) rozdziela powierzchnię szczękową od podskroniowej (facies infratemporalis). Wyrostek skrzydłowy (processus pterygoideus) posiada u nasady kanał skrzydłowy (canalis pterygoideus), którym przechodzi t. i n. tego kanału (a. et n. canalis pterygoidei). Sam wyrostek składa się z dwóch blaszek – bocznej i przyśrodkowej. Do blaszki bocznej (lamina lateralis) przyczepia się m. skrzydłowy boczny (m. pterygoideus lateralis), obie zaś blaszki ograniczają dół skrzydłowy (fossa pterygoidea), gdzie przyczepia się m. skrzydłowy przyśrodkowy (m. pterygoideus medialis). Między dolnymi końcami blaszek znajduje się wcięcie skrzydłowe (incisura pterygoidea) uzupełnione przez wyrostek piramidalny kości podniebiennej (processus pyramidalis ossis palatini). W połączeniu obu blaszek obecny jest brzeg posiadający bruzdę skrzydłowopodniebienną (sulcus pterygopalatinus), która wraz z analogicznymi bruzdami na kości podniebiennej i szczęce ograniczają kanał podniebienny większy (canalis palatinus major), którym przechodzą nn. podniebienne (nn. palatini) i t. podniebienna zstępująca (a. palatina descendens). W dolnej części wyrostka skrzydłowego obecny jest wyrostek pochwowy (processus vaginalis); rozgranicza on dwie bruzdy – lemieszowopochwową (sulcus vomerovaginalis), która ze skrzydłem mniejszym ogranicza kanał lemieszowopochwowy (canalis vomerovaginalis) oraz podniebiennopochwową (sulcus palatovaginalis), współtworzącą kanał podniebiennopochwowy (canalis palatovaginalis). Na końcu blaszki przyśrodkowej znajduje się haczyk skrzydłowy (hamulus pterygoideus), który z boku posiada bruzdę (sulcus hamuli pterygoidei). Bruzda ta wywołana jest przewijaniem się przez nią ścięgna m. napinacza podniebienia miękkiego (m. tensor veli palatini), który przyczepia się w dole łódkowatym (fossa scaphoidea) znajdującym się u podstawy blaszki bocznej. Bocznie od tego dołu znajduje się bruzda trąbki słuchowej (sulcus tubae auditivae).    


  26 Kość czołowa (os frontale) złożona jest z łuski czołowej, parzystej części oczodołowej i nieparzystej części nosowej. Łuska czołowa (squama frontalis) posiada powierzchnię zewnętrzną, wewnętrzną i skroniową. Powierzchnia zewnętrzna oddzielona jest od części oczodołowej brzegiem nadoczodołowym (margo supraorbitalis); posiada ona 2 części – mniejszą dolną, pokrytą skóra nieowłosioną oraz większą górną ze skórą pokrytą włosami. Granicą między nimi jest guz czołowy (tuber frontale) pod którym znajduje się łuk brwiowy (arcus superciliaris). Na powierzchni wewnętrznej obecne jest wcięcie sitowe (incisura ethmoidalis) przedłużające się w otwór ślepy (foramen cecum); nad tym ostatnim widać grzebień czołowy (crista frontalis) rozchodzący się w bruzdę zatoki strzałkowej górnej (sulcus sinus sagittalis suprioris). Powierzchnia skroniowa (facies temporalis) oddzielona jest od zewnętrznej kresą skroniową (linea temporalis), przedłużającą się w wyrostek jarzmowy (processus zygomaticus); ten łączy się końcem z kością jarzmową i stanowi miejsce przyczepu części m. skroniowego (m. temporalis). Powierzchnia skroniowa posiada z tyłu brzeg skroniowy (margo parietalis), który łączy z każdej strony kość czołową ze skrzydłem kości klinowej, a ponadto łączy się z kością ciemieniową szwem wieńcowym (sutura coronalis), przedłużającym się we wspomnianą kresę skroniową.

Część oczodołowa (pars orbitalis) oddzielona jest od łuski czołowej brzegiem nadoczodołowym (margo supraorbitalis), który posiada dwie nierówności. Przyśrodkowo położone jest wcięcie lub otwór czołowy (incisura s. foramen frontale), którędy przechodzi t. nadbloczkowa (a. supratrochlearis) i gałąź przyśrodkowa n. nadoczodołowego (r. medialis n. supraorbitalis); bocznie zaś znajduje się otwór lub wcięcie nadoczodołowe (foramen s. incisura supraorbitalis), którędy przechodzi t. nadoczodołowa (a. supraorbitalis) i gałąź boczna n. nadoczodołowego (r. medialis n. supraorbitalis). Na powierzchni oczodołowej (facies orbitalis) bocznie znajduje się dół gruczołu łzowego (fossa glandulae lacrimalis), zaś przyśrodkowo – dołek bloczkowy (fovea trochlearis), w którym znajduje się kolec bloczkowy (spina trochlearis), którym przewija się ścięgno m. skośnego górnego (gałki ocznej) (tendo m. obliqui superioris (bulbi)).

Na powierzchni mózgowej (facies cerebralis) znajdują się wyciski palczaste (impressiones digitatae) porozdzielane łękami mózgowymi (juga cerebralia). Na brzegu przyśrodkowym znajdują się 2 krawędzie i 2 otwory. Z krawędzi jedna skierowana jest do oczodołu i kontaktuje się z wyrostkiem czołowym szczeki (processus frontalis maxillae), kością łzową (os lacrimale) i blaszką oczodołową kości sitowej (lamina orbitalis ossis ethmoidalis); druga krawędź skierowana jest do wcięcia sitowego (incisura ethmoidalis) i kontaktuje się z blaszką sitową kości sitowej (lamina cribrosa ossis ethmoidalis); obie krawędzie rozdzielone są dołkami sitowymi (foveolae ethmoideae). Otwór sitowy przedni (foramen ethmoidale anterius) współtworzy kanał oczodołowoczaszkowy (canalis orbitocranialis), przez który przechodzi n. sitowy przedni (n. ethmoidalis anterior) i naczynia sitowe przednie (vasa ethmoidalia anteriora); komunikuje się on z dołem przednim czaszki. Otwór sitowy tylny (foramen ethmoidale posterius) współtworzy kanał oczodołowositowy (canalis orbitoethmoidalis), przez który przechodzi n. sitowy tylny (n. ethmoidalis posterior) i naczynia sitowe tylne (vasa ethmoidalia posteriora); komunikuje się on z komórkami sitowymi tylnymi (cellulae ethmoidales posteriores). Brzeg tylny czyli klinowy (margo sphenoideus) kontaktuje się ze skrzydłami kości klinowej.

Część nosowa (pars nasalis) znajduje się między częściami oczodołowymi. Posiada kolec nosowy (spina nasalis) i brzeg nosowy (margo nasalis), który kontaktuje się z każdej strony z kością nosową (os nasale) i ma otwór zatoki czołowej (apertura sinus frontalis); ten ostatni prowadzi do zatoki czołowej (sinus frontalis), oddzielonej od przeciwległej przez przegrodę zatok czołowych (septum sinuum frontalium).