Metformina to lek nie tylko na cukrzycę. Jej działanie zaskakuje specjalistów
Autor: Aleksandra Sobieraj

Metformina, do niedawna stosowana tylko w leczeniu cukrzycy typu 2, ma szansę stać się lekiem XXI wieku. Coraz więcej badań potwierdza, że ma ona dość wszechstronne działanie lecznicze: od cukrzycy, przez zespół metaboliczny, po właściwości przeciwnowotworowe. Co to za substancja i co warto o niej wiedzieć?

Co to jest metformina?
Jak działa metformina?
W jakich chorobach pomaga metformina?
Jakie są skutki uboczne przyjmowania metforminy?
Metformina to substancja, która już od około 70 lat stosowana jest w leczeniu cukrzycy typu 2. W aptekach lek można kupić pod wieloma nazwami. Wciąż jednak odkrywane są jego nowe, a niekiedy zaskakujące efekty działania, takie jak ochrona przed nowotworami i chorobami serca. Badany jest też potencjał metforminy m.in. w spowalnianiu starzenia się oraz leczeniu zespołu policystycznych jajników czy otyłości. To bezpieczny lek o małej liczbie skutków ubocznych.

Co to jest metformina?
Metformina to doustny lek przeciwcukrzycowy, który obniża stężenie glukozy we krwi. Substancja ta z chemicznego punktu widzenia jest pochodną biguanidu. Odkryli go już średniowieczni zielarze – substancje podobne do metforminy pozyskiwano wtedy z rutwicy lekarskiej (Galega officinalis) i stosowano w leczeniu objawów będących skutkiem cukrzycy typu 2.

Przeciwcukrzycowe działanie metforminy zostało udowodnione w latach 60. XX wieku. Wskazania kliniczne do stosowania pochodnej biguanidu nie ograniczają się jednak tylko do terapii cukrzycy typu 2, ale również stanu przedcukrzycowego, zespołu metabolicznego (w tym insulinooporności) czy zespołu policystycznych jajników. Coraz więcej badań dotyczy również przeciwnowotworowego oraz przeciwstarzeniowego działania metforminy. Okazało się, że stosowanie jej u chorych na cukrzycę typu 2 wiąże się z obniżonym ryzykiem zachorowania na choroby nowotworowe oraz sercowo-naczyniowe. Naukowcy nie wykluczają też, że metformina jest skuteczna w leczeniu innych schorzeń, a także że ma ona działania przeciwstarzeniowe.

Jak działa metformina?
Obniżające poziom cukru we krwi działanie metforminy polega na zmniejszeniu wytwarzania glukozy w wątrobie oraz nasileniu działania insuliny w mięśniach i tkance tłuszczowej. Nie polega natomiast na pobudzaniu komórek trzustki do zwiększenia wydzielania insuliny, więc lek nawet w dużych dawkach nie wywołuje stanu niedocukrzenia, czyli hipoglikemii. Z powodu sposoby, w jaki działa, metformina może być stosowana u chorych na cukrzycę typu 2, u których występuje przynajmniej resztkowe wydzielanie insuliny.

Metformina ma też korzystny, ale niezbyt duży, wpływ na stężenie lipidów w surowicy krwi, zmniejszając stężenie trójglicerydów, cholesterolu całkowitego, LDL i VLDL. Jej stosowanie jest szczególnie korzystne u chorych na cukrzycę ze współistniejącą otyłością.

Metformina nie jest metabolizowana w wątrobie i w niezmienionej postaci jest wydalana przez nerki – 90 proc. dawki w ciągu 24 godzin.

W jakich chorobach pomaga metformina?
Metformina jest przede wszystkim podstawowym lekiem w cukrzycy typu 2, zarówno w monoterapii (jako jedyny lek), jak i w leczeniu skojarzonym z innymi doustnymi lekami przeciwcukrzycowymi lub insuliną. Jest także stosowana w stanie przedcukrzycowym, gdy odpowiednia dieta i ćwiczenia fizyczne nie wystarczają do osiągnięcia prawidłowego poziomu glukozy we krwi.

Stosuje się ją jednak także w leczeniu innych chorób, które przebiegają z insulinoopornością i hiperinsulinemią, np. zespołu policystycznych jajników (PCOS). Nowe zastosowywania metforminy, w tym działanie antynowotworowe oraz przeciwstarzeniowe, wciąż są badane.

Jakie są skutki uboczne przyjmowania metforminy?
Metformina jest uważana za bezpieczny lek, a jej długotrwałe stosowanie nie niesie ze sobą ryzyka uszkodzeń narządów wewnętrznych. Nie należy więc obawiać się powikłań.

Do najczęściej zgłaszanych skutków ubocznych przyjmowania metforminy należą objawy ze strony układu pokarmowego, takie jak:

biegunka
wzdęcia
nudności
wymioty
bóle brzucha
utrata apetytu.
Objawy niepożądane po metforminie pojawiają się jednak zwykle tylko na początku leczenia i ustępują samoistnie po kilku dniach. W przypadku wystąpienia pogorszonego samopoczucia po metforminie warto skonsultować się z lekarzem.

Uwaga!

Powyższa porada nie może zastąpić wizyty u specjalisty. Pamiętaj, że w przypadku jakichkolwiek problemów ze zdrowiem należy skonsultować się z lekarzem.
Źródło: M. Potempa, P. Jonczyk, K. Szczerba, B. Kandefer, D. Kajdaniuk, Metformina – panaceum dzisiejszych czasów?, Diabetologia Praktyczna, 2016; 5, 4: 117–122 / Metformina, Medycyna Praktyczna [dostęp: 14.04.2023]