Dżuma – epidemie tej choroby to jedne z największych katastrof w historii ludzkości. Elementem popkultury stały się ikoniczne stroje lekarzy zadżumionych (plague doctor, doktor plagi) i maski z dziobami. Jaką pełniły funkcję i czy w jakikolwiek sposób chroniły medyków przed Czarną Śmiercią oraz morowym powietrzem?

Epidemia dżumy. Dlaczego lekarze nosili maski z dziobami?

Dżuma atakowała Europę wielokrotnie. Dziesiątkowała m.in. Cesarstwo Bizantyńskie w VI–VII w. zabijając dziennie tysiące ofiar (dżuma Justyniana), wkrótce zabiła niemal połowę populacji Europy. Z potwornym impetem dżuma uderzyła w 1347 roku, gdy do sycylijskiej Messyny przybiły galery z Krymu. Na genueńskich statkach przybyli chorzy z Kaffy ( obleganej przez chana Złotej Ordy Dżanibega) oraz przenoszące dżumę szczury. „Morowe powietrze” szybko opanowało średniowieczną Europę, w latach 1348–1352 uśmiercając co trzeciego Europejczyka. W wymiarze ogólnoświatowym populacja została zredukowana z 450 milionów do 350–375 milionów. W kolejnych wiekach dżuma dymienicza wielokrotnie masakrowała Europejczyków, m.in. w pierwszej połowie XVII wieku we Włoszech zabijając ok. 1,7 mln ludzi

Z dżumą dziś kojarzą się przede wszystkim charakterystyczne stroje medyków i maski z dziobem. Po co nosili je lekarze i czy rzeczywiście chroniły przed morowym powietrzem?

Maski z dziobem, noszone przed lekarzy walczących z dżumą, są dziś wręcz ikonicznie. To z ich powodu w Niemczech lekarzy zadżumionych nazywano Schnabeldoktor (doktor z dziobem). Ten dziób nie miał oczywiście funkcji ozdobnej. Dziś to nieodłączny element festiwalu weneckiego, ale kilka wieków temu ten strój miał ratować życie lekarzy odwiedzających zadżumionych i dokonujących rejestracji zgonów. Czy rzeczywiście charakterystyczna maska chroniła przed miazmatami?

strój lekarza epidemicznego stosowany w XVII wieku Fot: Marek BAZAK/East News

Kiedy wprowadzono te stroje do użytku? Ciężko to ustalić. Niektóre źródła historyczne wskazują na XVII wiek, a niektóre nawet na XIV. Za twórcę tych masek uważa się lekarza królów Francji Charles’a de Lorme’a. Z jego obserwacji wynikało, że ptaki nie chorują na dżumę.

CIEKAWOSTKA wierzono, że ogień mógł wypalać morowe powietrze. Dlatego papież Klemens VI otaczał się pochodniami, by pozbyć się trujących oparów.

Sam wizerunek ptaka oczywiście nie mógł chronić przed patogenami i morem. W maskach znajdowały się otwory wentylacyjne, a sam dziób wypełniony był wonnymi olejkami i ziołami, mającym filtrować powietrze. Wierzono, że jałowiec, melisa, mięta, kamfora, goździki, mirra, róża lub styraks mogą ochronić przed dżumą, bo zaraza bierze się ze smrodu. I dlatego też zalecano rozkładanie w domu cebuli, by jej zapach odpędzał zarazę. Byli też tacy jak Nostradamus, który wytwarzał „tabletkę różaną”, będącą źródłem witaminy C, czego oczywiście był nieświadomy.

W niektórych maskach instalowano klin, który lekarz trzymał w zębach. Zmuszało go to zamykania ust, co miało redukować wdychanie morowego powietrza.


Płaszcz lekarza zadżumionych wykonywano z nawoskowanej tkaniny. Lekarz miał również używać laski, by unikać kontaktu z chorymi. Niestety, często ta laska służyła po prostu do odpędzania i bicia zakażonych osób. A ci garnęli się do lekarzy, desperacko pragnąć ratunku, którego nie mogli otrzymać.

Zalecano ponadto, by strój okrywający całe ciało był wykonany ze skór marokańskich kóz. Skórzane miały być również kapelusz i rękawice. Całość powinna być impregnowana wonnymi preparatami


Czy stój lekarza plagi chronił przed dżumą?

Jak wyjaśnia National Geographic, stroje lekarzy plagi, w tym maski z dziobami, nie chroniły m.in. przed dżumą jak zakładali ówcześni medycy. Wtedy nikt jednak nie wiedział o bakteriach Y pestis przenoszących się też drogą kropelkową oraz, że dżuma była rozsiewana przez szczury i pchły. Nie znaczy to jednak, że nie chroniły przed zarazą wcale.

Niektórzy medycy wierzyli, że dżuma jako „duch powietrzny” przenosi się z oczu zarażonego. Zabraniano więc patrzeć na chorych, szczególnie w momencie śmierci. I to dlatego z maskach z dziobem w miejsce oczu wstawiano szkiełka. Co ciekawe, te szkiełka chroniły lekarza przed wydzielinami, gdy chory kaszlał. Dodajmy również, że długi i nawoskowany strój miał zaletę, której lekarze nie byli świadomi – chronił przed pchłami roznoszącymi dżumę.

Ponieważ w masce pachniało jak w mydlarni, medyków nie obrzydzał tak odór śmierci i rozkładu w domach chorych, a przez to byli skłonni spędzać więcej czasu przy pacjentach


CIEKAWOSTKA – dżumę leczono „wybuchającą żabą”. Kładziono żabę na brzuchu pacjenta na jednej z dymienic, by wchłaniała truciznę i w końcu dosłownie eksplodowała. Jeśli żaba nie wybuchła, to dla lekarza oznaczało, że chory umrze. Do ran chorych na dżumę przykładano również gołębie, by „wyciągały jad i truciznę z organizmu”.